ژنو فردا؛ آیا دیپلماسی ایران به سوی توافقی روشن در حرکت است؟ ارزیابی مذاکرات عراقچی–ویتکاف
در آستانه نشست ژنو و با ادامه گفتوگوهای میان ایران و گروه مذاکراتی غربی، تحلیلگران و مقامات ایرانی بر این باورند که مسیر دیپلماسی ایران در این دور از مذاکره با محوریت مساله هستهای در حال ترسیم نقشه راهی است که به توازن میان منافع ملی و الزامات حقوقی بینالمللی میانجامد. به گزارش تیم آرشیو کامل، پویایی مذاکرات در این دوره بر تمرکز روی حل و فصل پرونده هستهای و اجتناب از باهم ادغام شدن موضوعات موشکی و منطقهای استوار است و به نظر میرسد طرفهای مذاکرهکننده به دنبال یک چارچوب قابل اجرا هستند که کاهش فشارهای تحریمی را نیز در کنار احترام به حقوق فناوری صلحآمیز ایران تامین کند. با این حال، این مسیر همچنان تحت فشار عوامل داخلی و بینالمللی است و هر گونه تغییر در گفتمان یا الزامات طرف مقابل میتواند به تغییر در محتوای مذاکرات منجر شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، گویههای اصلی مذاکرات در دو جلسه اخیر تا کنون بر لزوم حفظ اصول مذاکراتی و پرهیز از واگرایی در فضای گفتوگو متمرکز بوده است.
پسزمینه تاریخی و روند کنونی
روابط ایران و آمریکا از دهههای پیشین با فراز و فرودهای متعددی مواجه بوده و اکنون در فتوایی از زمان، راهبردها و دیدگاههای هر دو طرف در حال تکرار و بازتعریف است. در سالهای اخیر، ایران با تکیه بر اصول مقاومت ملی و حفظ حقهای فناوری صلحآمیز، به دنبال تعادل بین ضرورتهای برنامه هستهای و چارچوبهای نظارتی بینالمللی بوده است. از سوی دیگر، آمریکا نیز با توجه به منافع استراتژیک خود و نگرانیهای امنیتی در منطقه، به دنبال بازتعریف نقش خود در مذاکرات است تا علاوه بر تامین منافعش، از درگیریهای غیرضروری پرهیز کند. این ترکیب میتواند به گشوده شدن مسیر دیپلماسی منجر شود یا در مقابل، با تنگنای دیدگاهها مواجه گردد. در این میان، ارکان داخلی ایران با تاکید بر حفظ انسجام ملی و جهتدهی به مذاکرات از مسیر قانونی و دیپلماتیک، تلاش میکنند تا دامنه پذیرش بینالمللی را گسترش دهند و در عین حال از منافع استراتژیک کشور دفاع کنند. در گزارشهای تحلیلی، از جمله گزارشهای منتشر شده در رسانههای مستقل، به این نکته اشاره شده است که مشارکت فعال و منسجم گفتمان داخلی میتواند به شکلگیری یک تصویر واحد از خطوط قرمز و خطوط توافق کمک کند. تا کنون، گسترش گفتوگوهای غیرمستقیم و دنبال کردن یک مسیر واحد برای مذاکرات، از جمله نکات کلیدی است که به تعبیر برخی منابع میتواند به شکلگیری توافقی با سطح اجرایی بالا منجر شود. این چارچوب با وجود چالشهای اجرایی داخلی و فشارهای خارجی، تلاش دارد تا از افراط در رویکردهای سیاسی و بازیهای رسانهای اجتناب کند و به جای آن روی یک قرارداد کارآمد و قابل راستیآزمایی تمرکز کند.
اهمیت تمرکز بر سه پارامتر اصلی مذاکرات ژنو
طبق گزارشهای اخیر و ارائههای رسانهای، مذاکرات ژنو در سه محور کلیدی پیش میرود: اولاً، تمرکز بر مسأله هستهای و پرهیز از درهمآمیختن مباحث موشکی و منطقهای در قالب یک بسته واحد؛ ثانیاً، عبور از موضع صفر غنیسازی و پذیرش این حق در حوزه داخلی ایران با نظارتهای بینالمللی معتبر؛ و ثالثاً، کاهش فشارهای تحریمی به ازای گامهای روشن و قابل راستیآزمایی از طرفین. این سه محور به شکل عملی از طریق توافقی در سطح فنی و حقوقی قابل اجرا دنبال میشود تا بتواند به ثبات در سطح منطقهای و امنیتی منجر گردد. به گزارش منابع آگاه، در جلسات گذشته، ایران تاکید کرده است که هر گونه توافق باید حفظ حقوق فناوری صلحآمیز را در کنار تضمینهای حقوقی داخلی و تعهدات بینالمللی به همراه داشته باشد و همواره از ورود مباحث منطقهای فراتر از چارچوب قانونی خودداری کند. در مقابل، طرفهای غربی نیز خواهان شفافیت و پاسخگویی بیشتر در حوزه نظارتها و زمانبندی دقیق اجرای توافق هستند. این تقابل آشکارا نشان میدهد که مذاکرات به سمت یک مسیر عملی با ضمانت اجرایی نزدیک میشود، هرچند که مسائلی فراآمدی میتواند این مسیر را با چالش روبهرو کند. در این مسیر، اشاره به نقش معاونین دولت و دبیر شورای عالی امنیت ملی در هماهنگیهای داخلی و نیز هماهنگی با تیمهای فنی آمریکا و اروپا، نقشی مهم ایفا میکند. این رویکرد میتواند به تثبیت اعتماد بین طرفین و ایجاد فضایی امن برای تصمیمگیریهای اجرایی کمک کند. همچنین در فضای رسانهای، گاه از وجود فضای با ثبات و آرام در مذاکرات سخن گفته میشود و این نشاندهنده رویکردی است که به جای جنگ تبلیغاتی، دنبال حل و فصل است. با این حال، در پشت صحنه، برخی فشارهای عملیاتی و تصمیمگیریهای اجرایی میتواند به نوسان در رفتارهای دیپلماتیک منجر شود و به همین دلیل مراقبت از استحکام خطوط قرمز و اتصالات حقوقی اهمیت دارد. نکته دیگر آن است که ایران باید از منظر حقوقی، به توافقی دست یابد که با الزامات پدافند ملی و نیز قوانین آژانس بینالمللی انرژی اتمی همسو باشد تا از هرگونه نگرانی در سطح بینالملل کاسته شود.
تحلیل حقوقی-اجرایی از مسیر توافق
از منظر حقوقی و اجرایی، اصولاً هر توافق هستهای باید با پیکره قوانین داخلی و بینالمللی سازگار باشد و بتواند از منظر دستگاههای نظارتی پاسخگو باشد. برای ایران، این بدین معناست که هر گام در مذاکرات باید ضمن حفظ حق غنیسازی در چارچوب داخلی، پذیرش چارچوبها و نظارتهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی را نیز در بر گیرد و در عین حال مسائل تحریمی را به شکل قابل قبول کاهش دهد. در فرایند اجرایی، اولویت با ایجاد یک نقشه راه شفاف و قابل راستیآزمایی است که اجرای هر گام را به صورت مرحله به مرحله تضمین کند و در عین حال با توجه به شروط قانونی داخلی، مجتمعهای صنعتی و نهادهای اجرایی کشور را در یک هماهنگی کامل نگه دارد. در این راستا، باید به نقش رئیس جمهور، دبیر شورای عالی امنیت ملی و وزیر امور خارجه که مذاکرات را در سطح ملی هدایت میکنند، توجه ویژه شود تا بتوانند اجماع مطلوب را به وجود آورند و از هر گونه ناهمسویی یا سردرگمی پرهیز کنند. همچنین اهمیت دارد که هر توافق بتواند با چشمانداز توسعه و ثبات اقتصادی کشور همسو باشد تا از منظر جامعه مدنی و فعالان اقتصادی نیز پذیرفته شود. در پایان، مهم است که به ابزارهای نظارتی بینالمللی به عنوان نقشآفرینانه در ایجاد اعتماد و شفافیت توجه شود و همسو با منافع ملی و پایداری امنیتی کشور حرکت کند. این تحلیل نشان میدهد که در گذر از فرایندهای پیچیده مذاکرات به یک توافق، مسیر حقوقی و اجرایی باید به گونهای مشخص و قابل راستیآزمایی طراحی شود تا از بروز هرگونه سوءتفاهم جلوگیری شود و به شکل پایدار به نفع منافع ملی عمل کند.
نتیجهگیری و چشمانداز آینده مذاکرات
در وضعیت فعلی، مذاکرات ژنو به عنوان بستری برای یافتن توازن بین حفظ اصول حقوقی و تحقق منافع ملی مطرح است. با توجه به رویکردهای کنونی و ارزیابیهای موجود، به نظر میرسد که طرفین به سوی یک چارچوب اجرایی که بتواند گامهای مشخصی را در زمینه غنیسازی، نظارت و کاهش تحریمها تعریف کند، گام برمیدارند. اما در عین حال، واقعیت عملیاتی مسائل داخلی و فشارهای خارجی میتواند به نوسان در این مسیر منجر شود. بنابراین، نیازمند استمرار رایزنیهای سازنده، تقویت اجماع ملی و حفظ پایبندی به آستانههای قانونی است تا از مسیر مذاکرات، در نهایت به دستاوردی قابل راستیآزمایی دست یابیم. در این روند، ایران باید با حفظ استقلال و اقتدار ملی، از ابزارهای حقوقی و دیپلماتیک برای بهبود امنیت ملی و ارتقای رفاه اقتصادی استفاده کند و با حفظ وحدت ملی، به سمت یک توافق کارا و پایدار حرکت کند. فردا روز مهمی برای ارزیابی دقیق از مسیر پیش رو است و انتظار میرود که گامهای آتی با دقت و شفافیت بیشتری برداشته شود تا منافع ملی به شکل مطلوبی تقویت گردد. به گزارش تیم آرشیو کامل، مسیر دیپلماسی ایران در ژنو همچنان با امیدواری و احتیاط همراه است و آینده مذاکرات با توجه به عملکرد منابع داخلی و رویکردهای بینالمللی میتواند به نقطهای برسد که نگرانیهای منطقهای و بینالمللی کاهش یابد و اعتماد نسبت به توانمندیهای دیپلماسی کشور تقویت شود.