مقدمه
در آستانه صدمین سال تولد استاد محمدابراهیم باستانیپاریزی، همایش بینالمللی «شهرنامهنویسی در تاریخ ایران» با هدف بررسی جایگاه شهرنامهها در مطالعات تاریخی و بزرگداشت این مُورخِ نامآشنا، برگزار شد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویداد با حضور پژوهشگران داخلی و بینالمللی سهشنبه ۲ دیماه در تالار فردوسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی برگزار شد و تاکید داشت که تاریخ را میتوان از طریق روایتهای شهری و زندگی اجتماعی ملتها دنبال کرد، نه تنها از زاویهٔ سیاست و برقآبیِ رویدادها.
هدف همایش و چارچوب پژوهشی
این نشست با هدف بررسی جایگاه شهرنامهها در تاریخ ایران و تبیین نقشی که این سنت پژوهشی در شکلگیری حافظهٔ جمعی ایفا کرده است، برگزار شد. سخنرانان و پژوهشگران داخلی و خارجی در قالب ارائههای علمی به مسائل مختلف تاریخنگاری شهری، کارکرد شهرنامهها در دورههای مختلف تاریخی و نقش محتوایی زبان شهری پرداختند. جواد اصغری، رئیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی، با تأکید بر این نکته که باستانیپاریزی تنها یک مورخ دانشگاهی نبود بلکه پلی بود میان تاریخ تخصصی و حافظهٔ فرهنگی جامعه، از ویژگیهای آثار او سخن گفت و بیان داشت که طنز، زبان انسانی و روایتمحور بودن آثار او میتواند گفتمانسازی میان فرهنگی را تسهیل کند. این نکتهها در راستای ایجاد گفتوگویی جهانی دربارهٔ ایران مطرح شد. به گزارش تیم آرشیو کامل، بخشهایی از سخنرانیها به بررسی پیوندهای میان تاریخ شهرها و قدرت سیاسی، کانونهای محلی و نقشی که شهرنامهها در گردآوری اطلاعات شهری و برنامههای دولتی داشتهاند، اختصاص یافت.
رویدادهای کلیدی همایش
همایش با حضور استادان و پژوهشگران برجسته داخلی و بینالمللی سهشنبه ۲ دیماه در کرمان آغاز شد و با گفتوگوها و ارائههای متنوع ادامه یافت. محتوای بحثها به پویا کردن روشهای تاریخنگاری شهری و بازتعریف جایگاه تاریخ محلی در چارچوب تاریخ ملی ایران پرداخت. باستانی پاریزی در آثار متعدد خود تاریخ ایران را بهعنوان یک بافت زنده و چندلایه روایت میکرد که در آن سیاست، اقتصاد، فرهنگ، طنز و امید درهم تنیدهاند. پاریزی با تأکید بر زبان ساده و طنزآلود، تاریخ را برای مخاطبان عام و پژوهشگران جهانی قابلفهم میکرد و این شیوه، به گفتوگوی میانفرهنگی کمک میکرد. بخشهایی از سخنرانیها به زبانهای دیگر و با حضور پژوهشگران از خارج از ایران نیز ارائه شد تا اهمیت و قابلیت انتقال مفاهیم تاریخی ایران را در سطح جهانی نشان دهد.
در این همایش، نگاه به تاریخ شهرها تنها از منظر گزارش رویدادهای سیاسی نبود، بلکه از منظر زیست تاریخی ملتها، جغرافیا، اقتصاد محلی و فرهنگ عامه نیز مورد بررسی قرار گرفت. از جمله محورهای مطرح، ارتباط میان شهرنامهنویسی و زندگی روزمره مردم، نحوهٔ گزارش اطلاعات شهری برای کارکردهای سیاسی یا مالی، و تأثیر سالهای گوناگون تاریخی بر شکلگیری سنتهای شهرنامهنویسی بود. پژوهشگران بر این نکته تأکید داشتند که شهرنامهنویسی ایران ریشهای عمیق در تاریخ این سرزمین دارد و از آغاز تاریخ اسلامی تا دوران معاصر با فراز و فرودهای گوناگون ادامه یافته است.
حضور و نشستهای کرمان — برنامههای بخش دوم
با توجه به گسترهٔ تاریخ ایران و تغییرات کانونهای قدرت در طول ادوار مختلف، بخش دوم همایش در تاریخ ۴ دی در کرمان و شهرستانهای اطراف با رفتن به پاریز برگزار خواهد شد. دبیر همایش، منصور صفتگل، با بیان اینکه نتیجهگیریها و چکیدههای رسیده نشان از استقبال گسترده داشت، اظهار داشت که ۱۹۵ چکیده به دبیرخانه همایش رسید که از این میان ۱۳۲ چکیده پذیرفته شد و ۲۳ عنوان برای سخنرانی در نظر گرفته شد. استاندار کرمان و شهردار کرمان و معاونان آنان از حضور و پشتیبانی جدی آنها برای اجرای بخش دوم همایش قدردانی کردند. این رویداد همچنین در کنار کرمان، سیرجان و پاریز را دربر گرفت تا از فرصتهای محلی برای بررسی تاریخ شهرنشینی و نقشههای شهری استفاده شود.
محمدحسین امید، رئیس دانشگاه تهران، ضمن ابراز همدردی با باستانی پاریزی و تمایل به استفاده از زبان ساده برای روایت تاریخ، گفت که تاریخِ ایران از لابهلای تلخیها میتواند طنز و امید را نیز به همراه داشته باشد و این امر الهامبخش برای نسلهای آینده باشد. عبدالرسول خیراندیش، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز، نیز به انعکاس کنشگری اجتماعی باستانیپاریزی در روایتگری شخصی او اشاره کرد و تأکید کرد که آثار او مردمپسند بودن را در کنار تخصصی بودن حفظ کردهاند. در کنار این دیدگاهها، استاندار کرمان از نقش تاریخی و فرهنگی باستانی پاریزی در شکلدادن به هویت استان و ملی بودن تاریخ ایران سخن گفت و بر اهمیت زبان فارسی و تاریخ ایران در راستای توسعهٔ فرهنگی و هویت ملی تأکید نمود. بخشهای مختلف همایش با اشاره به ریشههای شهرنامهنویسی در ایران، از نخستین دورهها تا دورههای معاصر، نشان داد که این سنت در طول تاریخ همواره با فضای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور در تعامل بوده است و در هر دوره به شکلگیری شاخصهای تاریخی محلی و ملی کمک کرده است.
تأثیرگذاری فرهنگی و آینده پژوهشی
در پایان رویداد، مدیران دانشگاهها و پژوهشگران بر پیگیری مستمر تاریخنگاری علمی، گفتوگوهای میانرشتهای و گسترش ارتباط میان دانشگاهها و حافظهٔ فرهنگی جامعه تأکید کردند. باستانیپاریزی به عنوان نمادی از پیوند میان دانشگاه، جامعه و فرهنگ عمومی معرفی شد و تأکید بر این نکته شد که پژوهشهای شهرنامهنویسی میتواند به درک عمیقتر تاریخ ایران و نیز تقویت هویت ملی کمک کند. نگرشهای ارائهشده، با وجود تفاوت در رویکردها، همگی به یک نقطه مشترک منتهی میشد که تاریخ ایران بهدست پژوهشگران جامع و انسانگرا زنده میماند و در خدمت فهم بهتر مردم از گذشتهٔ خود قرار میگیرد.
تحلیل خبری با رعایت چارچوبهای قانونی و اجرایی
این گزارش با رویکردی پژوهشی و بدون ورود به حوزههای غیرعلمی یا سیاستزده تهیه شده است و تلاش دارد از پیچیدگیهای تاریخ فرهنگی ایران بهگونهای سخن بگوید که اصول اخلاقی، حقوقی و فرهنگی حاکم بر جامعه محفوظ بماند. تحلیل نهایی نشان میدهد که حضور دانشگاهها، نهادهای فرهنگی و مقامات محلی در برگزاری چنین رویدادهایی، میتواند به همآوایی بیشتری میان پژوهشهای علمی و حافظهٔ ملی منجر شود و امکان توسعهٔ پژوهشهای میانرشتهای را فراهم کند. در عین حال، تقویت حمایتهای اجرایی و بودجهای از تاریخنگاری محلی و ملی میتواند به گسترش این رویکردها در سطح ملی کمک کند و از بروز نقاط ضعف اجرایی که در برخی پروژههای پژوهشی دیده میشود کاسته شود. با توجه به قوانین جمهوری اسلامی ایران و نیاز به حفظ امنیت و سلامت اجتماعی، این همایش با رویکردی علمی، غیرسیاسی و فرهنگی جایگاه تاریخ را در میان عموم تقویت کرده است.