بررسی تازه از همکاری امریکا و دمشق در سوریه در نبرد با داعش
در روزهای اخیر، گزارشهای رسمی نشان میدهد که ایالات متحده در چارچوب عملیاتهای خود در سوریه، بهطور متوالی از حملات هوایی و عملیاتهای ویژه خبر داده است که طی آن شمار قابل توجهی از اعضای شاخص گروه دولت اسلامی/داعش (داعش) یا کشته شدهاند یا به دام افتادهاند. این اقدامات در پاسخ به کمین و حملهای مرگبار در ابتدای ماه جاری انجام شده است و بنا بر بیانات منابع رسمی، در مجموع به نتیجهای منجر شده است که دامنه عملیاتها را به سمت مناطقی گسترش میدهد که پیش از این حضور نظامی آمریکا در آنها محدود بود.
سنتکام، فرماندهی مرکزی ایالات متحده، در بیانیهای که از طریق شبکههای اجتماعی منتشر شد، اعلام کرد که طی ده روز گذشته چندین ماموریت نظامی انجام داده است. این گزارشها از حملاتی خبر میدهند که پس از حملات ۱۹ دسامبر علیه زیرساختها و انبارهای تسلیحاتی داعش انجام شد و هدف از آن افزایش فشار بر این گروه در عمق خاک سوریه بوده است. در بیانیههای رسمی آمده است که در جریان این عملیاتها، دستکم تعدادی از اعضای داعش کشته و تعدادی دیگر دستگیر شدند و چندین پایگاه تسلیحاتی این گروه منهدم شد. افزون بر این، مقام ارشد سنتکام در بیانیه خود تأکید کرد که اراده آمریکا در ادامه مقابله با داعش تزلزل ندارد و همکاری با شرکای منطقهای را بهمنظور ریشهکن کردن تهدید این گروه به امنیت آمریکا و منطقه، برقرار و تقویت میکند.
یکی از نکات مطرح در گزارشها، افزایش سطح همکاری میان ایالات متحده و دولت جدید سوریه است. یک مقام آمریکایی که نامش به دلیل حساسیت موضوع فاش نشده است، توضیح میدهد که این همکاری در برخی از عملیاتها، بهویژه در مناطقی که پیشتر حضور نیروهای آمریکایی محدود بود، نقشی محوری ایفا کرده و امنیت داخلی سوریه نیز بهنوعی در تنگنای این تعامل قرار گرفته است. این مقام افزوده است که حتی نیروهای امنیتی سوریه در برخی از مأموریتهای امسال نقش کلیدی داشتهاند. در این راستا، مقایسهای با همکاریهای گذشته میان آمریکا و عراق از دهههای اخیر صورت میگیرد تا هدف نهایی از این روند روشنتر شود: واگذار کردن تدریجی مسئولیت مبارزه با داعش به نیروهای سوری.
از منظر جغرافیایی، حملات اخیر در پی رویدادی در باستانیترین شهرهای سوریه رخ داده است؛ تدمر (پالمیرا) که در دسامبر سال جاری شاهد درگیریهای شدید بود. در جریان تیراندازی و حملهای که بهطور گسترده منتشر شد، دو نظامی آمریکایی و یک مترجم غیرنظامی جان باخته و تعدادی دیگر از نیروهای آمریکایی و نیروهای سوریه زخمی شدند. گزارشها از این میگویند که عامل مهاجم افزوده شده به این تلاش، پیشتر بهعنوان نگهبان پایگاه مرتبط با نیروهای امنیت داخلی سوریه معرفی شده بود، اما به دلیل ظن ارتباط با داعش، بهزودی از محل خدمت خود منتقل شد. این رویدادها بهعنوان نخستین آزمون جدی از روابط رو به بهبود میان آمریکا و سوریه پس از تغییراتی در رهبری این کشور شناخته میشود.
چندین منبع خبری از تشدید همکاریها میان دو کشور در سال جاری نوشتهاند و برخی از تحلیلگران امنیتی بر این باورند که این روند میتواند به وجود یک توازن قدرت جدید در منطقه منجر شود. در همین راستا، دونالد ترامپ، رئیسجمهور پیشین آمریکا، در اظهار نظرهایی مرتبط با این روند گفته است که رهبری سوریه از این رویدادها به شدت خشمگین و متأثر شده است؛ هرچند این اظهار نظرها در حوزه سیاست داخلی و رسانهای باقی میماند و ممکن است برداشتهای مختلفی از آن شود. با این وجود، واقعیت غیرقابل انکار این است که درگیریهای سوریه در سالهای اخیر بهخصوص پس از تغییرات سیاسی، با رویکردی جدید از سوی بازیگران بینالمللی و منطقهای همراه بوده و محوریت کار را نه فقط اقداماتی نظامی بلکه همکاریهای امنیتی و اطلاعاتی گسترده تشکیل میدهد.
در بعد استراتژیک، گزارشها بهطور مشخص بر این نکته تأکید دارند که هدف نهایی از این تلاشها، واگذاری مسئولیتهای مبارزه با داعش به نیروهای سوری است تا از تداوم حضور طولانیمدت ایالات متحده در منطقه کاسته شود. هرچند اجرای چنین نقشهای با چالشهای متعدد سیاسی، امنیتی و حقوقی روبهرو است، اما بهرغم این موانع، روند فعلی حاکی از تلاش برای ایجاد سازوکاری است تا نیروهای سوری بتوانند در کنار نیروهای بینالمللی، بهطور مستقیم مسئولیتهای امنیتی را بر عهده بگیرند. در این راستا، منابع آگاه اشاره میکنند که عملیاتهای اخیر با هماهنگی گستردهتری میان ایالات متحده، نیروهای امنیتی سوریه و شرکای منطقهای انجام میشود؛ امری که به شکل قابل توجهی، دامنه پوشش عملیاتها را فراتر از مناطق پیشین گسترش داده است. این گسترش فعالیتها، هرچند میتواند به تقویت کارآمدی در مسیر شکست داعش بیانجامد، اما همزمان طرحهای حقوقی و انسانی را نیز با چالشهایی روبهرو میسازد که نیازمند ارزیابی دقیق است.
در تحلیل نهایی، این رویدادها نشاندهنده یک روند جدید در平 توازن نیروها در خاورمیانه است که بهطور بالقوه میتواند با چارچوبهای قانونی بینالمللی و همچنین معاهدات منطقهای همسو باشد یا از آن عدول کند. با وجود این، بازتابهای داخلی و بینالمللی این همکاری تازه میان آمریکا و دمشق میتواند بر سیاستهای امنیتی و راهبردی کشورهای همپیمان با سوریه و نیز بازیگران دیگر در منطقه تاثیر بگذارد. هرچند اهداف رسمی چنین اقدامی، مبارزه با داعش و پایان دادن به تهدید امنیتی این گروه است، اما رفتارهای عملی در میدان نبرد و چگونگی مدیریت رفتار نیروها در صحنههای درگیری، همواره با مجموعهای از پرسشها درباره حقوق بشر، حفاظت از غیرنظامیان و چارچوبهای قانونی مأموریتهای نظامی همراه است. به هر حال، گامهایی که در این روند برداشته میشود، نیازمند شفافیت بیشتر، ایجاد سازوکارهای حسابرسی و ارزیابی موثر اثرات انسانی و امنیتی است تا از تکرار کشتار و بیثباتی در منطقه جلوگیری شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نکته باید بهعنوان نقطهای کلیدی در ارزیابی از آینده روابط آمریکا با سوریه در نظر گرفته شود تا بتوان از ظرفیتهای موجود برای کاهش خطرات و ارتقای سطح امنیتی مردم منطقه بهره برد.
تحلیل حقوقی-اجرایی
در دیدگاه حقوقی و اجرایی، ادامه همکاری میان آمریکا و سوریه باید با رعایت اصول حقوق بینالملل، تعهدات بشردوستانه و قوانین داخلی هر دو کشور مطابقت داشته باشد تا از هرگونه اقدام غیرقانونی یا ناایمن پرهیز شود. این تحلیل میافزاید که هر گونه عملیات مشترک باید با ضوابط واضح در زمینه تفکیک بین اهداف نظامی و حفاظت از غیرنظامیان، با شفافیت در گزارشدهی به جامعه بینالملل و ایجاد کانالهای پاسخگویی مستقل همراه باشد. همچنین، ایجاد سازوکارهای نظارتی برای پایش اثرات انسانی و کاهش خسارات غیرنظامی از اهمیت بالایی برخوردار است و بهخصوص در زمینه انتقال مسئولیتهای عملیاتی به نیروهای سوری، باید روشن باشد که چه زمانی و چگونه این مسئولیتها بهطور رسمی و پایدار به آنها واگذار میشود و چه مکانیزمهای پاسخگویی وجود دارد تا از سوءاستفاده یا نقض حقوق بشر جلوگیری شود. در نهایت، این تحلیل تأکید میکند که هر طرح عملیاتی باید با رویکردی مسئولانه و مبتنی بر اصول انسانی پیش رود تا امنیت منطقه تقویت و از بازگشت داعش به مناطق تحت کنترل جلوگیری شود.