بازنگری گسترده درباره فناوری سوگ و نسخه دیجیتال پس از مرگ
بر اساس اسناد منتشرشده در مورد پتنت اخیر شرکت متا، هوش مصنوعی قادر است با تحلیل عمیق پستها، پیامها، لایکها و حتی الگوهای گفتاری فرد، نسخهای دیجیتال از شخصیت او بسازد. این نسخه میتواند به جای فرد فوتشده پستهای جدید منتشر کند، به کامنتهای دیگران پاسخ دهد و در پیامرسانهایی مانند واتساپ با دوستان فرد گفتوگو کند؛ به گونهای که لحن، سبک بیانی و رفتارهای روزمره او تا حد زیادی حفظ شود. در گزارشهای اولیه، فراتر از متن تنها، اشارههایی به بازسازی صدا و تصویر نیز مطرح شده است و بخشهایی از این طرح به امکاناتی فرای بازتولید متن اشاره میکند. این مفهوم که به اصطلاح فناوری سوگ یا Grief Tech نامیده میشود، به استفاده از دادههای دیجیتال فرد برای حفظ پیوندهای عاطفی با بازماندگان میپردازد. به گزارش تیم آرشیو کامل، هدف این طرح ارائه تسلیمی عاطفی و کاهش فاصله اجتماعی پس از فقدان است، هرچند که واکنشهای اخلاقی و حقوقی نسبت به چنین فناوریهایی بهطور گستردهای مطرح است. در برابر آن، سخنگوی شرکت متا تأکید کرده است که ثبت پتنت لزوماً به معنای عملی شدن آن نیست و تا کنون برنامهای برای تجاریسازی این فناوری وجود ندارد. با این حال، پژوهشگران و منتقدان مکرراً میگویند چنین فناوریای میتواند مرزهای حضور دیجیتال را گستردهتر کند و در کنار فواید احتمالی، ریسکهای جدی برای حریم خصوصی، رضایت آگاهانه کاربر و سلامت روان بازماندگان ایجاد نماید.
ابعاد فنی و دادههای ورودی
محدوده دادهای که برای این فناوری در نظر گرفته میشود، شامل مجموعهای از دادههای متن، رفتارهای کاربری، تاریخچه ارتباطات و نیز نشانههای تعبیهشده در گفتار و زبان فرد است. به گفته منابع عمومی، مدلهای زبان بزرگ میتوانند با تحلیل پستهای عمومی، پیامهای خصوصی، و الگوهای پاسخگویی فرد، یک پروفایل دیجیتال بسازند که به لحاظ رفتاری و لحن شباهت قابل توجهی به شخص دارد. در کنار این دادههای متنی، طرح حاضر به بازسازی صدا و تصویر نیز اشاره دارد. بازسازی صدا میتواند با استفاده از نمونههای صوتی فرد و ویژگیهای ویژگیهای صوتی او، به رویکردی شبیهسازیشده منجر شود. همچنین، بازسازی تصویر میتواند شامل ایجاد بازنماییهای گرافیکی از چهره و حالتهای صورت در موقعیتهای مختلف باشد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این دادهها باید با مکانیزمهای امن و شفاف مدیریت شوند تا از هرگونه سوءاستفاده یا افشای دادههای حساس جلوگیری شود. از منظر فنی، چالشها شامل دقت بازنمایی رفتار فرد، حفظ حریم خصوصی و مدیریت مقادیر بزرگ دادهها در زمان واقعی است. در این چارچوب، توسعهدهندگان ملزم به رعایت اصول اخلاقی و استانداردهای امنیتی هستند تا از هرگونه نشت داده یا سوءاستفاده جلوگیری شود. این نکته نیز مطرح میشود که وقوع هرگونه خطای شبیهسازی میتواند اثرات روانی عمیقی برای بازماندگان به همراه داشته باشد، به ویژه در شرایطی که فرد فوتشده برای بازماندگان به شکل دیجیتال حضور دارد.
وضعیت کنونی و چارچوب اجرایی
در گزارشهای عمومی، شرکت متا تأیید کرده است که ثبت پتنت به معنای اجرای فوری آن نیست و فعلاً برنامهای برای عرضه تجاری این فناوری وجود ندارد. با وجود این، این پتنت تنها یک گام حقوقی-فنی در پروندهای است که به سرعت در حال بررسی و بحثهای عمومی درباره حریم خصوصی، حقوق مالکیت معنوی و مسئولیتهای اخلاقی است. چنین گمانهزنیهایی ممکن است در آینده به سؤالات اجرایی و قانونی تبدیل شوند: آیا نسخه دیجیتال فرد هنگام فوت میتواند به عنوان یک دارایی قانونی محسوب شود؟ چه کسی مسئول مدیریت دادههایی که به مرور زمان تبدیل به داراییهای دیجیتال میشوند؟ و چگونه رضایت افراد را در دوران زندگی یا پیش از آن به صورت دقیق و روشن ثبت میکنند تا در آینده از آن استفاده شود؟ از سوی دیگر، برخی از متخصصان با اشاره به مفاهیم «سوگ دیجیتال» و «حریم خصوصی دیجیتال» هشدار میدهند که ورود به ساخت چنین نسخههایی میتواند فشار روانی بر بازماندگان ایجاد کند و در برخی مواقع جایگزینی غیرواقعی برای حضور انسانی ایجاد کند که ممکن است تأثیرات اجتماعی بلندمدتی داشته باشد. در ایران نیز مباحث مربوط به حفاظت از دادهها و حقوق دیجیتال به صورت قانونگذاریهای خاصی در حال شکلگیری است و هر گونه استفاده عملی از دادههای فردی برای مدلهای هوش مصنوعی باید در قالب مقررات داخلی و چارچوبهای حفاظت از دادهها گنجانده شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، پیش از هر حرکت اجرایی، لازم است تدابیر مشخصی برای رضایت کاربر، حفظ امنیت دادهها و جلوگیری از سوءاستفادهها تصویب و اجرا شود تا از حیث حقوقی و اخلاقی پاسخی مناسب به چالشهای پیش رو ارائه شود.
چالشها و فرصتها از منظر اخلاقی و روانی-اجتماعی
- حریم خصوصی و کنترل اطلاعات: پرسشی بنیادی این است که چه دادههایی برای ایجاد نسخه دیجیتال استفاده میشود و چه مدت این دادهها در اختیار چه کسانی باقی میمانند؛ آیا میتوان این دادهها را پس از فوت پاک یا غیرفعال کرد؟
- رضایت آگاهانه: آیا امکان ثبت رضایت آگاهانه و پیشین افراد برای استفاده از نسخه دیجیتال آنان وجود دارد و چگونه میتواند تضمین شود؟
- خطر سوءاستفاده: آیا این فناوری میتواند به عنوان ابزار فشار روانی یا فریب در دست بازماندگان قرار گیرد یا اینکه ممکن است باعث ایجاد اشتباهات در تفسیر رفتارهای فرد شود؟
- پیامدهای روانی: حضور پیوسته با «نسخه دیجیتال» فرد در زندگی روزمره میتواند به بازماندگان برهمخورنده باشد یا به تکیهگاه عاطفی بدل شود؛ چگونه باید این تعادل را مدیریت کرد؟
- مسائل حقوقی و مالکیت: چه نهادی حق مدیریت داراییهای دیجیتال افراد را در آینده خواهد داشت و چگونه ارث و حقوق پخش به این داراییهای دیجیتال مرتبط میشود؟
تحلیل حقوقی-اجرایی با محور قوانین جمهوری اسلامی ایران
این تحلیل کلی و غیرمشورتی است: در جمهوری اسلامی ایران، حفاظت از حریم خصوصی و دادههای شخصی از اهمیت بالایی برخوردار است و هرگونه استفاده از دادههای فردی برای مدلهای هوش مصنوعی، از جمله برای ایجاد نسخه دیجیتال پس از مرگ، نیازمند چارچوبهای قانونی مشخص، رضایت آگاهانه و سازوکارهای امنیتی است. با وجود اینکه پتنتِ مورد بحث در سطح عمومی گزارش شده و اجرایی نشده است، هر گونه توسعه عملی چنین فناوریای باید با توجه دقیق به قوانین داخلی و مقررات حفاظت از دادهها انجام گیرد تا از حقوق فردی و کرامت انسانی حفاظت شود. همچنین، در تدوین هرگونه سیاست اجرایی، باید به حفظ تعادل بین ارزشهای خانوادگی، احترام به اراده افراد و جلوگیری از آسیب عاطفی به بازماندگان توجه شود. از منظر اجرایی، میتوان گفت که رعایت شفافیت در جمعآوری دادهها، ایجاد گزینههای ساده برای لغو رضایت و ارائه توضیحات روشن در مورد نحوه استفاده از دادهها از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین، به لحاظ حقوقی، مسئولیتهای حقوقی علیه سوءاستفاده از نسخههای دیجیتال و راهکارهای جبران زیان باید به شکل صریح و روشن تعیین شود تا اعتماد عمومی نسبت به فناوریهای نوظهور حفظ شود. لازم است در هر تصمیمگیری اجرایی، به چارچوبهای قانونی داخلی و استانداردهای حفاظت از دادهها، اخلاق حرفهای و حقوق مصرفکننده توجه جدی شود تا از تضاد با قوانین و ارزشهای جامعه جلوگیری گردد. این تحلیل صرفاً به عنوان راهنمایی عمومی ارائه میشود و به معنای مشاوره حقوقی نیست.