مقدمه: گرسنگی همسایه، آزمایش وجدان جمعی در عصر ما
در کشاکش اقتصاد جهانی و بحرانهای اجتماعی، گرسنگی همسایه همچنان به عنوان معیاری برای شدت و صحت همدلی در یک جامعه مطرح است. به رغم پیشرفتهای مادی و فناوریهای نوین، ژرفای اخلاقیِ همبستگی میان افراد و گروهها در بسیاری از نقاط جهان با پرسشهای عمیقی روبهرو است. این گزارش بر محور اندیشه و زندگی مرحوم آیتالله احمد مجتهدی تهرانی میگوید که تفاوتها میان ثروت و فقر نباید به بیتفاوتی انجامد و هر نعمتی مسئولیتی در برابر افراد نیازمند به همراه دارد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این رویکرد اخلاقی با سیر زندگی یک فقیه و استاد اخلاق در همسویی با فقر و نیازمندان پیوند میخورد تا روشنکند چگونه دین و اخلاق میتواند نقشی راهگشا در مواجهه با مشکلات اجتماعی ایفا کند.
زمینه تاریخی و زندگی فقیه اخلاقی
مرحوم آیتالله احمد مجتهدی تهرانی یکی از برجستهترین استادان اخلاق در حوزه علمیه تهران بود که عمر خویش را در آموزش، تهذیب و تربیت اخلاقی صرف کرد. او عالمی زاهد، فروتن و عملگرا بود که میان فقاهت، معنویت و خدمت اجتماعی پیوندی محکم برقرار کرد. بنابر روایت مهر، آیتالله مجتهدی تهرانی در محله سرچشمه تهران زاده شد و در مسیر تحصیل نزد استادانی چون آیتالله بروجردی و آیتالله خوانساری به مقام اجتهاد رسید. این فقیه وارسته با ایجاد مدرسه علمیه مجتهدی، محیطی فعال در آموزش و اخلاق پدید آورد و درسهای اخلاق صبح جمعهاش همواره با استقبال گسترده طلاب و مردم روبهرو بود.
در سخنانش، او بر محبت، توکل، پرهیز از گناه و رعایت حقوق دیگران تأکید داشت و جامعه را به رفتار مؤمنانه و دوری از ریا دعوت میکرد. این سلسله از آموزهها، نه تنها پیوندی با فقه داشت، بلکه به شکلگیری گفتوگوهای اخلاقی و آموزشی با مشارکت طلاب و فضلای حوزه انجامید. او در میان شاگردان و دوستدارانش با رویکردی روشن به خدمت اجتماعی شناخته میشد و به همین دلیل از او به عنوان الگویی برای تعامل میان دین و زندگی روزمره یاد میکنند.
پس از سالها تدریس و تربیت، در ۲۳ دی ۱۳۸۶ دار فانی را وداع گفت و در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) به خاک سپرده شد. زندگی و آموزههای او همواره به عنوان منبعی برای توجه به سبک زندگیِ اسلامی و مسئولیتپذیری در برابر همنوعان مطرح بوده است. بنای مدرسه علمیه مجتهدی و تأثیر درسهای اخلاق او در جمعههای صبح، همچنان نمادی از پیوند فقه با اخلاق و خدمت اجتماعی است.
اندیشههای اخلاقی درباره گرسنگی همسایه و حقالناس
در یکی از سخنرانیهای او، به نکتهای اساسی درباره پیوستگی نعمتهای دنیا و مسئولیتهای انسانها اشاره میشود: “هر نعمتی در دنیا، حساب و مسئولیتی بههمراه دارد.” این جمله بهطور جدی به معانی عدل اجتماعی و تعهد به همنوعان اشاره میکند. افزون بر آن، او به طور مشخص به تفاوت میان داشتن نعمات و استفاده درست از آنها نیز تأکید داشت. اگر انسان شب توانایی خوردن بهترین میوهها را داشته باشد، اما همسایه فقیرش گرسنه سر بر بالین بگذارد، در پیشگاه خداوند گرفتار خواهد شد. این بیان، با صراحتی که در بیانات او وجود دارد، به مفهوم مسئولیت فردی و اجتماعی نسبت به فقر و گرسنگی همسایه اشاره میکند و نشان میدهد چگونه گفتمان دینی میتواند به شکلگیری رفتارهای اخلاقی منطبق با عدالت اجتماعی منتهی شود.
به باور این استاد اخلاق، رعایت حقالناس تنها به معناى پرداخت دیه یا جبران مادی نیست، بلکه به معنای اتکا به وجدان جمعی و هماهنگی با اصول اخلاقیِ مبتنی بر همدلی با فقرا است. او بر این نکته تأکید داشت که کمتفاوتی نسبت به نیازهای همسایه، به سبک زندگیای تبدیل میشود که در آن عدالت اجتماعی صرفاً یک مفهوم تئوریک باقی میماند و در نتیجه میتواند به بیاعتمادی و جدایی میان افراد منجر شود. از اینرو، نیازمند یک جهانبینی است که در آن هر نفر به عنوان عضوی از جامعه، مسئولیت خود را در برابر دیگران پذیرفته و با عمل به اخلاق و تقوا، به رفع نیازهای همنوعان گام بردارد.
پیامدهای اجتماعی و معنوی این نگرش
رویکردی که گرسنگی همسایه را نه تنها به عنوان یک مسأله اقتصادی بلکه بهعنوان معیاری اخلاقی مینگرد، میتواند به چند تحول کلیدی در جامعه منجر شود. نخست اینکه احساس همدلی و همفکری اجتماعی تقویت میشود و افراد به جای نگاه صرف به منافع فردی، به منافع جمعی فکر میکنند. دوم اینکه اصولِ عدل اجتماعی و حقوق افراد کمتوان و نیازمند، به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل میشود و بار سنگین فقر از دوش طبقات آسیبپذیر برداشته میشود. سوم اینکه عزت و کرامت انسانی به عنوان ارزشِ محوری تلقی میشود و گسست بین افراد با لایههای اجتماعی مختلف کاهش مییابد. اینها همه از طریق الگوی اخلاقیِ شاخصی مانند زندگی و گفتههای مرحوم مجتهدی تهرانی به عنوان نمونهای عینی به دست میآید.
در جامعه امروز، با وجود امکانات گسترده و شبکههای ارتباطی پیچیده، حفظ این ارزشها دشوارتر شده است. با این حال، نمونههای تاریخی همچون زندگی آیتالله مجتهدی تهرانی نشان میدهد که با اجتهاد اخلاقی و تعمیق تقوا، میتوان به سطحی از همدلی و همگرایی دست یافت که به نفع همه اعضای جامعه باشد. از طریق آموزش عمومی، برگزاری جلسات اخلاقی و تبیین مفاهیم حقوقی و اجتماعی مرتبط با فقرا و نیازمندان، میتوان به گفتمانی رسید که در عمل نیز تجسد یابد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این پیامها همچنان با نیازهای امروز جامعه سازگار است و میتواند به عنوان چارچوبی برای سیاستها و رفتارهای اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد.
بازتابها و تغییرات ملموس در زندگی روزمره
در طول سالهای پس از درگذشت آیتالله مجتهدی تهرانی، بسیاری از طلاب و طالبان اخلاق، مسیرهای جدیدی را برای تعلیم و تربیت اخلاقی دانشآموختگان آغاز کردند. مدرسه مجتهدی که توسط او پایهگذاری شد، همچنان به عنوان مرکزی فعال در آموزشهای اخلاقی و تربیت معنوی عمل میکند و برگزاری کلاسهای صبح جمعه به عنوان نمادی از پایداری سنتهای اخلاقی در عصر حاضر باقی مانده است. این روند نشان میدهد چگونه آموزههای دینی میتواند در قالب مؤسسات آموزشی و فعالیتهای فرهنگی، به تقویت بافت اجتماعی کمک کند. همچنین، این اندیشهها در مطالعات تحلیلی امروز درباره عدالت اجتماعی، مسئولیتپذیریِ فردی و اهمیت همبستگی انسانی بازتاب مییابد و در پژوهشهای مربوط به اخلاق کاربردی و سیاستهای اجتماعی به کار میرود.
نتیجهگیری: از آموزه تا عمل اجتماعی
گرسنگی همسایه یک موضوع ساده اقتصادی نیست، بلکه آزمونی است برای سطح وجدان جمعی و کیفیت رفتارهای انسانی در برابر فقر. اندیشه آیتالله مجتهدی تهرانی، بر این باور است که هر نعمتی در دنیا همراه با مسئولیت است و بیتفاوتی نسبت به نیازهای همسایه میتواند هم در دنیا و هم در آخرت پیامدهای مخربی داشته باشد. این دیدگاه، اگر در جامعهای که با سالهای متمادی تجربه فقر و بحرانهای اقتصادی مواجه است، به کار گرفته شود، میتواند به شکلگیری رفتارهایی منجر شود که به تقویت همدلی، انصاف و عدالت اجتماعی منجر گردد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این آموزهها هنوز زندهاند و میتوانند به عنوان راهنمای اخلاقی برای نسلهای جدید و سیاستگذاران در مواجهه با چالشهای معاصر مورد استفاده قرار گیرند. در پایان، همانطور که او میگفت، اگر از نعمتهای دنیا به درستی استفاده نشود و همسایگان گرسنه بمانند، هیچ گنجی در دنیا ثبات و پایداری نداده و انسانها به حسابرسانی الهی پاسخگو خواهند بود.