گزارش کلی از رویداد و چشمانداز فنی
به گزارش تیم آرشیو کامل، آتشسوزی در جنگلهای باستانی هیرکانی واقع در روستای الیت از منطقه چالوس، آغاز شد و طی هفتههای اخیر به روندی قابلکنترل نزدیک شد. این گزارش با تمرکز بر فرایندهای اطفای آتش، کارکرد نیروهای زمینی و هوایی، نقش تجهیزات و چالشهای مدیریتی، تلاش میکند تصویری روشن از آنچه در میانه بحران رخ داده، ارائه دهد و همچنین درسهای اجرایی قابل استفاده برای مدیریت بحرانهای مشابه را برجسته کند. بررسیهای میدانی نشان میدهد که حدود ۲۰ درصد از درختان این جنگل آسیب دیدهاند و این عدد گواهی از نیازمند بودن رفتار دقیق و حسابشده در برابر آتشسوزیهای جنگلی است. در کنار این آمار، تأکید بر این نکته دیده میشود که مدیریت بحران جنگلها مستلزم هماهنگی میان دستگاههای مختلف، داشتن تجهیزات کارا و تخصصگرایی نیروهای فعال است تا از بروز خطاهای انسانی و تاخیرهای اجرایی کاسته شود.
روند وقوع آتش و دامنه بحران
آتش در جنگلهای الیت حوالی ۱۰ آبان آغاز شد و بهرغم تلاشهای اولیه نیروهای محلی و تیمهای امدادی، گسترش شعلهها به دلیل پراکندگی منطقه و وجود لاشبرگ ضخیم، به شکل پنهان زیر سطح پوشش جنگل پیش میرفت. اهالی روستا و شاهدان محلی از ابتدا هشدار دادند که شدت آتش به سرعت در حال افزایش است، اما این هشدارها به شکل کامل درک یا پاسخ داده نشد تا حدی که در روزهای نخست، چندین نقطه آتش برای مدت زمان طولانی باقی ماند و بهخاطر وجود آتش پنهان در مناطق صعبالعبور، خاموشیهای موثری صورت نگرفت. با گذشت روزها، وضعیت بحرانیتر شد و شعلهها به ارتفاعات بالاتر رسیدند؛ این مسأله باعث شد تا نیروها به استفاده از امکانات هوایی و تجهیزات تخصصی بیشتری نیاز پیدا کنند. این رویداد نه تنها به دلیل عوامل طبیعی بلکه به دلیل محدودیتهای عملی در حضور نیروهای آموزشدیده و نبود هماهنگیهای لازم، به کندی در پاسخدهی انجامید. در گزارشات بعدی، وقوع آتشسوزی بهویژه در مناطقی با پوشش لاشبرگ و لایههای زیرین آتش را در بر میگیرد که با حرکت زیر سطح برگها میتواند به مناطق جدیدی از جنگل سرایت کند. در چنین شرایطی، آتشسوزی در برخی نقاط به صورت آهسته اما مداوم ادامه یافت تا اینکه با فعالیتهای هماهنگ نیروهای زمینی، بالگردها و هواپیماهای همسایه، دامنه آتش محدود شد و مرکزهای بحرانی کنترل شدند.
عملیات اطفا و نقش نیروها و تجهیزات
نیروهای زمینی بهعنوان بازیگران اصلی عملیات اطفای آتش معرفی شدند؛ با این وجود، تجهیزات مناسب و آموزشهای فنی کافی در مراحل ابتدایی به چشم نمیآمد و این عامل به گسترش آتش و مدتزمان لازم برای کنترل آن دامن زد. گزارشها حاکی از این است که برخی از نیروها به دلیل حضور غیرتخصصی و بدون هدایت مناسب، در کنار بالگردها جایگاهی نامناسب داشتند و این ترکیب میتوانست به تضعیف کارایی نیروها منجر شود. با بهکارگیری آتشبرها و طراحی خطوط آتش (aftar) به منظور ایجاد ممانعت از گسترش آتش، محدودهای به عرض حدود ۱۵۰ تا ۱۷۰۰ متر از محل آتشسوزی مشخص شد و در این ناحیه با پاکسازی مواد قابل اشتعال، تلاش شد تا آتش از شدت یافتن به سمت مناطق با اهمیت جلوگیری شود. در این دوره، توان هوایی ਵੀژه هم وارد عمل شد؛ فروند ایلوشین که آبگیری از دریا را بهنام خود دارد، برای هر آبگیری نیازمند مسیر طولانی تا محل آبگیری بود و این کار با تکرار رفتوبرگشتهای زمانبر، اثرگذاری اولیه عملیات هوایی را کاهش داد. با وجود این محدودیتها، هواپیماهای ترکیه دو پرواز در مناطق آسیبدیده انجام دادند که در بخشهایی از آتش مفید واقع شدند و به عنوان مکملی برای عملیات زمینی عمل کردند. ضمن این، در گزارشها به تشخیص دقیق مسیر حرکت آتش، مختصات لحظهای آتش و رصد دما و رطوبت خاک اشاره شده است که از طریق فناوریهای موجود به خلبانان و تیمهای عملیاتی منتقل میشد تا بهترین تصمیم را در هر وضعیت اتخاذ کنند.
چالشهای مدیریتی و کمبودهای ساختاری
نکته قابلتوجه در این ماجرا، کمبود نیروی آموزشدیده و تجهیزات فنی مناسب است. معاون آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست بر ضرورت برخورداری از بالگرد برای واکنش سریع به آتشسوزیهای جنگلی تأکید میکند و میگوید که در شرایطی که چند درخت آتش میگیرد، هماهنگی بین سازمانها برای اعزام بالگردها و نیروهای تخصصی امر بسیار حساسی است. بنابراین، وجود یک ساختار منسجم که بتواند فوراً منابع هوایی و زمینی را با تخصص لازم در منطقه به کار گیرد، از نظر امنیتی و فنی از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین کیادلیری، نایب رئیس انجمن جنگلبانی، به کمبود تجهیزات و نبود هماهنگیهای لازم در مراحل ابتدایی اشاره میکند و توضیح میدهد که در برخی مواقع، وجود نیروهای غیرتخصصی و بدون هدایت مناسب میتواند به اتلاف وقت و فرسودگی نیروها منجر شود. او تأکید میکند که آتشسوزی الیت دارای رفتار مشکوک نیست و یافتههای او نشان میدهد که آتش با وجود شدت بالا، رفتارهای مشخص مثل حرکت در زیر لاشبرگ و شعلهور شدن در درختان توخالی میتواند به روشهای مختلف مهار شود، اما این نیازمند استراتژیهای دقیق، بهکارگیری نیروهای متخصص و استفاده از فناوریهای اطفاء است. به گفته وی، در برخی نقاط فاصله آتش به عرض حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ متر را آتشبر زد و این کار در کاهش سرعت گسترش آتش کمک میکرد. این تجربه نشان میدهد که بهرهگیری از تجهیزات کمهزینه اما بهجا، همراه با آموزش مداوم نیروها میتواند کارایی عملیات را بهشدت افزایش دهد. با وجود تلاشهای انجامشده و حضور تیمهای مختلف از سازمانهای مرتبط با محیط زیست و منابع طبیعی، برخی از گلوگاههای مدیریتی همچنان بهعنوان عاملهای تأخیر در پاسخ سریع مطرح میشود. بهویژه در مواقع بحرانی، هماهنگی بین سازمانهای عضو در قالب کارگروههای بحران محور از طریق استانداردسازی رویهها، میتواند به کاهش زمان واکنش کمک کند. این موضوع در گزارشهای مجلس نیز بهعنوان یکی از دلایل گسترش آتش مطرح شده است و از نظر کارشناسان، باید در بودجه و سیاستگذاریهای آینده به عنوان یک اولویت دیده شود.
آموزش و پژوهش، کلید مواجهههای آینده
در پایان بررسیها و بر اساس نظر معاونان حفاظت محیط زیست و تحقیقات منابع طبیعی، بهکارگیری ابزارهای فناوری به عنوان مکملی برای عملیات فیزیکی اهمیت فراوانی دارد. تشخیص دقیق حرکت آتش، تعیین مسیرهای احتمالی گسترش، اشتراکگذاری فوری دادهها با خلبانان و تیمهای عملیاتی و همچنین ارزیابی سریع دما و رطوبت خاک از طریق دستگاههای پایش، میتواند پاسخ سریعتری به بحرانهای مشابه بدهد. کیادلیری همچنین بر این نکته تأکید دارد که بهرغم وجود کاستیهایی مانند کمبود بودجه برای پژوهشهای زیستمحیطی، میتوان با همکاری با دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی، پژوهشهای کاربردی را بهطور همزمان در راستای بهبود ایمنی جنگلها و کاهش خسارتهای آینده دنبال کرد. بنابراین، توجه به آموزش مداوم، افزایش ظرفیتهای انسانی و ارتقای دانش فنی در حوزه مدیریت بحرانهای جنگلی میتواند به ارتقای تابآوری اکوسیستمها و کاهش خسارتهای ناشی از آتشسوزیهای آینده منجر شود.
وضعیت خسارت و اهمیت حفاظت از جنگلهای هیرکانی
برآوردهای اولیه نشان میدهد که جنگلهای الیت تا حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از پوشش درختی خود را از دست دادهاند. آتش در مناطق با لاشبرگ عمیق و مسیرهای فرعی بهسرعت حرکت میکند و وقتی تاج درختان در معرض شعله قرار میگیرد، دامنه خسارت افزایش مییابد. از این رو، برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی نیازمند بازنگری در مدیریت منابع طبیعی، تقویت تیمهای متخصص و برنامهریزی برای تجهیز منابع بهروز و آمادهبهکار هستیم. همچنین صحبتهای کارشناسان نشان میدهد که این حادثه میتواند فرصت مناسبی برای پژوهشهای منظم درباره زیستمحیطی باشد تا درک بهتری از گونههای باستانی و موجودات داخل جنگلها به دست آید و راهکارهای بازدارنده در برابر آتش سوزیها را بهبود بخشد. بهطور کل، حفاظت از جنگلهای هیرکانی که از نظر تاریخی و زیستمحیطی ارزشمند هستند، نیازمند سرمایهگذاری مستمر و رویکردی کارآمد در مدیریت بحران است تا هم امنیت مردم و هم سلامت اکوسیستم حفظ شود.
تحلیل حقوقی- اجرایی براساس قوانین جمهوری اسلامی ایران
در این تحلیل، مدیریت بحران آتشسوزی جنگلهای الیت باید بر پایه چارچوبهای قانونی حفاظت محیط زیست، مدیریت بحران و همکاری بین دستگاهی باشد. استفاده از منابع هوایی و تجهیزات تخصصی، به شرط داشتن دستورالعملهای روشن و هماهنگی بین سازمانی، میتواند به پاسخ سریعتر و کاهش خسارت منجر شود. افزایش بودجه پژوهشی برای ارزیابی دقیق خسارت زیستمحیطی و تقویت توان دانشگاهی و تحقیقاتی ضروری است تا بتوان با تکیه بر شواهد علمی، سیاستهای بهتری برای حفاظت از جنگلها تدوین کرد. همچنین بهبود سازوکارهای هماهنگی بین سازمانهای مرتبط با بحران، به ویژه در مواقع آتشسوزی جنگلی، میتواند از اتلاف منابع جلوگیری کند و روند تصمیمگیری را بهبود بخشد. با توجه به اصول قانونی و چارچوبهای اجرایی، رویکردی مبتنی بر شناسایی دقیق خطر، پاسخ سریع و ارزیابی مستمر خسارات باید در سیاستهای مدیریتی آینده گنجانده شود تا از تکرار حوادثی با این سطح از شدت جلوگیری شود.