حادثه آتشسوزی در جنگلهای الیت واقع در روستای همنام الیت از بخش مرزنآباد چالوس، از عصر روز شنبه آغاز شد. آتش در این منطقه که یکی از متراکمترین رویشگاههای جنگلهای شمالی کشور بهشمار میرود، با وجود شاخههای خشک، شیب تند و بادهای شدید، به سرعت گسترش پیدا کرد. با وجود تلاشهای نیروهای امدادی و از جمله تیمهای جنگلداری و هلالاحمر، آتش هنوز به شکل گستردهای مهار نشده است. منابع محلی و فعالان محیطزیست تأکید دارند که شرایط اقلیمی خشک و کمبارشی پاییز امسال، امکان کنترل آتش را محدود کرده است. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، وضع فعلی منطقه نشان میدهد که مهار آتش در بسیاری از نقاط منطقه با دشواریهای شدید روبهرو است و خطر گسترش شعلهها به روستاهای اطراف و منابع آبی هم وجود دارد.
علل و نقش انسانی در آغاز آتش
محمد درویش، فعال محیطزیست، با اشاره به منشا آتش در جنگلهای الیت، میگوید که عامل انسانی در آغاز حریق نقش پررنگی داشته است. او توضیح میدهد که خشکسالیهای شدید پاییز امسال، همراه با گرمای بیسابقه، شرایط را برای وقوع حریق فراهم کرده و در برخی نقاط، چرای دام و استفاده از آتش برای حفاظت از سرما به بهانههای مختلف، آتش را روشن میکند. برخلاف آنچه معمولاً تصور میشود، آتشسوزیها غالباً در این منطقه به دلیل خاموش نکردن بهموقع آتش یا رها شدن آتش از سوی گردشگران و گلهداران بوجود میآیند. درویش تأکید میکند که این الگوهای رفتاری، در کنار خشکسالی، به گسترش دامنه آتش دامن میزند و بهطور مشابه در مناطقی همچون شمال ایران و نزدیکیهای شهرهای گوناگون دیده شده است. این بخش از متن به شکل خلاصه و با هدف روشنسازی تصویر کلی، در ادامه به تفصیل مورد بررسی قرار میگیرد.
چالشهای مهار آتش در الیت
منطقه الیت با رویشگاهی بسیار متراکم و تراکم درختان بالا، یکی از دشوارترین موقعیتهای مهار آتش را در کشور دارد. رفتار آتش در چنین جنگلهایی، بهخصوص در هوای گرم و خشک، به سرعت شعلهور میشود و پخش شعله به سمت عمق جنگل و دامنههای شیبدار را تسهیل میکند. مقایسههای منطقهای نشان میدهد که برخی از مناطق کوهستانی شمال کشور با وجود ابزارهای مدرن، قادر به مهار آتش در مدت زمان کوتاه نیستند؛ در حالی که در دیگر مناطق با پهنههای کمتراکمتر، امکان مهار سریعتر وجود دارد. درویش به این نکته اشاره میکند که ابزارهای فنی و تجهیزاتی مانند پهپادها، تانکرهای آتشنشانی هوایی و امکانات پشتیبان میتواند نقش مهمی ایفا کند، اما در حالت فعلی با وجود خشکسالی شدید، بارش ناچیز و وزش باد دائمی، هیچ رویکردی بهطور کامل کارآمد نیست مگر اینکه بارشهای قابل توجهی رخ دهد. او همچنین میافزاید که به دلیل تراکم بالای جنگل، احتمال گسترش آتش به بخشهای مرکزی منطقه و مناطق روستایی پایین نمیآید و احتمال دارد در صورت عدم کنترل، شعلهها به سمت محلهای سکونت نزدیک به مرزنآباد پیشروی کنند. این توضیحات در کنار گزارشهای جهانی از آتشسوزیهای وسیع در کالیفرنیا، اروپا و مناطقی از استرالیا، دیگر نمونههای جهانی را نیز به ذهن متبادر میکند. هیچیک از این نمونهها نمیتواند بهطور کامل وضعیت الیت را توجیه کند، اما نشان میدهد که تغییرات اقلیمی به افزایش رخدادهای آتش در جنگلهای خشکسوز منجر شده است.
مقایسه جهانی و تحلیلهای گسترده
آتشسوزیهای جنگلی، بهویژه در نیمکره شمالی، تنها به ایران محدود نیستند. سالهای اخیر شاهد حوادثی همانند آتش مهیب جنگلهای کالیفرنیا بودهایم که بخشهای بزرگی از شهرها را درگیر کرده و آب و هوای گرم و خشک، روند مهار را پیچیدهتر میکند. در اروپا و استرالیا و همچنین مناطقی از روسیه و کانادا نیز با آتشسوزیهای وسیع روبهرو بودهاند. این روند نشان میدهد که تغییرات اقلیمی و افزایش گرمای زمین، آرامآرام به شکلگیری فاجعههای طبیعی در مقیاسهای بزرگ منجر میشود. با این وجود، هر منطقه با توجه به شرایط زیستی و تغذیه آتش خود، نیازمند راهکارهای مخصوص به خود است. در این گزارش، بهخاطر حفظ واقعیتهای مسئله و بررسی دقیقتر، به تفصیل به تفاوتهای منطقهای میپردازیم و نشان میدهیم که چگونه ابزارهای بینالمللی میتواند در مواقع بحرانی نقش حیاتی ایفا کند.
لزوم کمکهای بینالمللی و استفاده از تجربه همسایهها
درویش با اشاره به تجربه کشورهای همسایه مانند ترکیه، جمهوری آذربایجان و روسیه، تأکید میکند که با توجه به شدت وضعیت در الیت، زمان ارائه کمکهای بینالمللی فرا رسیده است. او میگوید که ترکیه با سابقه و تجربه عملی در مهار آتش و وجود ابزارهای هوایی کارآمد، میتواند نقش کلیدی در این موقعیت ایفا کند. همچنین وجود امکانات فنی از سوی روسیه و نواحی نزدیک همچون آذربایجان قابل توجه است. او توضیح میدهد که ایران باید هر چه سریعتر با درخواست کمکهای بینالمللی، از این ظرفیتها استفاده کند. درویش همچنین یادآور میکند که نباید امید واهی داده شود و به واقعیتها نگاه شود؛ با این حال ارائه درخواستهای سریع و مؤثر برای همکاری بینالمللی، میتواند شتاب مهار آتش را افزایش دهد و از گسترش آتش به سمت سکونتگاههای روستایی جلوگیری کند. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، بارشهای پاییزه نمیتواند بهتنهایی آتش را خاموش کند و نیاز به ورود فناوری و تیمهای متخصص دارد.
تعهدات داخلی، تاخیری که پرسشبرانگیز است
یکی از نکات قابل توجه، تأخیر دهنده ورود تجهیزات مدرن اطفاء حریق است. درویش با عیاری که مطرح میکند، میگوید که ابزارهای ایلوشین و دیگر تجهیزات اطفاء آتش پس از حدود ۱۰ روز به منطقه رسیدند؛ این مدت طولانی از منظر فعالان محیطزیست و جامعه محلی تعجبآور بوده است. او این تأخیر را بهعنوان یک پرسش جدی مطرح میکند و از مقامات میخواهد توضیح بدهند که دلیل این تعلل چیست و چه اقداماتی برای جلوگیری از تکرار چنین تاخیرهایی در آینده انجام خواهد شد. این واقعیت، گویای نیاز به بازنگری در فرایندهای هماهنگی و مدیریت بحران در کشور است تا در مواقع بحرانی، سرعت پاسخدهی بهطور قابل توجهی افزایش یابد. درویش همچنین به نقش رسانهها و نهادهای پاسخگو اشاره میکند تا از اطلاعرسانی دقیق و بهموقع در قالب گزارشهای رسمی و شفاف استفاده شود.
تدابیر فوری و راهکارهای عملی برای آینده
پیشنهادهای عملی برای کاهش خطرات آتی و بهبود پاسخگویی در مواقع بحرانی، در دو سطح میتواند مفید باشد: نخست، تقویت بنیههای دفاعی جنگلها با ایجاد یگانهای منابع طبیعی و هلال احمر بهصورت اردوگاههای سیار در مناطق حساس؛ این واحدها باید در همان ساعات اولیه آتشسوزی به منطقه اعزام و با استفاده از ابزار مناسب، اقدام به خاموشسازی نمایند تا شعله با سرعت کمتری گسترش یابد. دوم، تقویت همکاریهای بینالمللی و ایجاد کانالهای سریع برای درخواست کمک از همسایگان و کشورهای دارای تجربه در مهار آتش. درویش تأکید میکند که این همکاریها نباید بهصورت وعدههای تبلیغی باقی بماند؛ بلکه باید بهواقع در قالب قراردادها و توافقهای عملی تعریف شود تا هرگاه آتش شعلهور شد، تیمهای متخصص و تجهیزات لازم در کنار نیروهای ایرانی حضور داشته باشند. وی معتقد است که این اقدامات، در کنار آگاهیبخشی مستمر به مردم درباره خطرات و رفتارهای ایمن، میتواند به شکل قابل توجهی احتمال وقوع حوادث مشابه را کاهش دهد. همچنین از ساکنان مناطق التهابی مانند اطراف مرزنآباد خواسته میشود تا از هرگونه آتشافروزی خودداری کنند و ضمن رعایت استانداردهای ایمنی، در صورت مشاهده هرگونه آتشسوزی سریعاً با مراجع مربوطه تماس بگیرند.
پایش وضعیت فعلی و چشمانداز آینده
وضعیت فعلی منطقه نشان میدهد که تشدید بارشهای پاییزی و رطوبت مناسب میتواند به توقف آتش و شروع فرایند بازسازی منجر شود؛ اما پیشبینیهای هواشناسی تا حدود ده روز آینده خبر از آفتاب و هوای خشک میدهند و این امر احتمالٍ بازگشت آتش را در آینده نزدیک تقویت میکند. در چنین شرایطی، نیاز به حمایتهای بینالمللی و تشکیل تیمهای پشتیبانی با تجهیزات پیشرفته بیش از پیش احساس میشود. درویش با اشاره به تجربههای جهانی، تأکید میکند که با وجود منابع محدود داخلی، همکاری با کشورهایی که تجربه و فناوری لازم را دارند، میتواند به مهار آتش کمک کند و از تلفات احتمالی بکاهد. او با صراحت میگوید که در زمان وقوع حوادث و بلایا، ایران بهطور تاریخی پیشگام امدادرسانی به دیگران بوده است؛ اکنون زمان بازگشت یک همکاری دوطرفه است تا بتوانیم با حضور تیمها و تجهیزات بینالمللی، هر چه سریعتر از گسترش آتش جلوگیری کنیم. گام بعدی، تشکیل نشست اضطراری با حضور دستگاههای اجرایی، نیروهای امداد و نمایندگان محلی برای تعیین تقسیم کار و تخصیص منابع است تا در کمترین زمان، اقدامات مؤثر برای مهار آتش انجام شود.
جمعبندی و نگاه آینده
حادثه آتشسوزی جنگلهای الیت بار دیگر نشان میدهد که خشکسالیهای طولانیمدت و گرمای بیدلیل، مناطق فقیر و پراهمیت زیستمحیطی را به کانون بحرانهای طبیعی بدل کردهاند. این رویداد، که با تاخیر در ورود تجهیزات اطفاء همراه بوده است، پرسشهای جدی درباره کارایی و هماهنگی بین سازمانهای مسئول ایجاد میکند. درویش با تحلیل دقیق خود از این رویداد، بر این نکته تأکید میکند که با وجود هرگونه محدودیت، باید به سرعت و بهصورت عملی از ظرفیتهای بینالمللی استفاده شود و دولت و رسانه ملی باید بهطور مستمر اطلاعرسانی شفاف انجام دهند تا افکار عمومی از وضعیت بحران، اقدامات و دلایل تاخیر آگاه باشند. در نهایت، جامعه باید با همکاری یکدیگر، از رفتارهای پرخطر اجتناب کند و با ایجاد اردوگاههای سیار و گشتهای ایمنی در مناطق حساس، احتمال آتشسوزی را کاهش دهد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این رویداد نمونهای است که نشان میدهد چگونه میتوان با ترکیب دادههای علمی، تجربه عملی و همکاریهای بینالمللی، به سرعت به پاسخگویی بهتر و نجات جانها دست یافت.