مقدمهای بر بیدینی در سطح جهان و پرسش اصلی
در گفتوگوهای بینالمللی درباره دین و سکولاریزاسیون، یکی از موضوعات مهم این است که بزرگترین جمعیت بیدین جهان کجا پُرجمعیتتر است. با وجود تفاوتهای فرهنگی، اقتصادی و تاریخی، یک نکته روشن وجود دارد: این پدیده فقط در کشورهای غربی رخ نمیدهد و دامنه آن در آسیا نیز به وضوح دیده میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، جایگاه چین به عنوان کشوری با بیشترین جمعیت بیدین جهان، به دلیل ترکیبی از رویکرد دولتی به مذهب و ساختار اجتماعیِ در حال تغییر، از نگاه پژوهشگران مورد توجه قرار میگیرد. در این گزارش سعی میکنیم با بازنویسی دقیق منابع، تصویر روشنتری از این پدیده ارائه دهیم و به پرسش اصلی پاسخ دهیم: چین چگونه این عنوان را به خود اختصاص داده است؟
در هر صورت، با وجود ادعاهای رسمی مبنی بر وجود آزادیهای دینی در قانون اساسی چین، واقعیت میدانهای اجتماعی و اقتصادی بیانگر رویکردی محتاطانه و غیرتبلیغی نسبت به مذهب است. این گزارش به بررسی دادههای موجود، دیدگاههای پژوهشی و رویدادهای اجتماعی میپردازد تا بتوان از منظر علمی و اجتماعی به این سوال پاسخ داد. به گزارش تیم آرشیو کامل، چین با وجود محدودیتهای گفتاری و تجمعی در برخی اشکال بیان دینی، همچنان به شکلگیری مجموعهای از گرایشها و فضاهای غیرمذهبی و غیردینی در جامعه کمک کرده است و این پدیده را میتوان به عنوان سکولاریزاسیون نرم و تدریجی تعبیر کرد که با تغییرات جمعیتی و ساختاری تقویت میشود.
چارچوب مفهومی بیدینی و سازوکارهای اندازهگیری آن
بیدینی به عنوان پدیدهای اجتماعی-فرهنگی معمولاً از طریق شاخصهای مختلف اندازهگیری میشود؛ از جمله گرایشهای جمعیتی، مشارکت در فعالیتهای مذهبی، ادراک از دین و آزادیهای مدنی مرتبط با بیان مذهبی. برخی پژوهشها تأکید میکنند که بیدینی به معنای نبود دین نیست؛ بلکه ممکن است همراه با سطحی از بیثباتی معنویی، یا بیاعتمادی نسبت به نهادهای مذهبی باشد. در چین و برخی دیگر از کشورها، رویکرد دولت به مذهب نقش مهمی در شکلگیری این پدیده ایفا میکند: از یک سو، دولت با تبلیغ یا تشدید محدودیتهایی مواجه است و از سوی دیگر، جامعه در مسیر تغییرات فرهنگی و آموزش عمومی به سمت گفتمان سکولار پیش میرود.
چین: جایگاه نخست جمعیت بیدین جهان و نگاه دولت به مذهب
براساس گزارشهای گوناگون از پژوهشگران و منابع خبری معتبر، چین به رغم وجود ادعاهای رسمی درباره آزادی دینی، به عنوان کشوری با بزرگترین جمعیت بیدین جهان شناخته میشود. رویکرد رسمی دولت نسبت به مذهب، معمولا به صورت محتاطانه و با تمرکز بر کاهش تبلیغ دینی در فضاهای عمومی توصیف میشود. در عین حال، این کشور بدون قطعیت کامل، به لحاظ قانونی دین را به عنوان یک احساس شیرده میبیند و آزادیهای دینی را در چارچوب قانون اساسی به رسمیت میشناسد؛ اما سطح فعالیتهای دینی در سطح جامعه گاه با محدودیتها و نظارتهای سختگیرانه همراه است. بدین ترتیب چین در نگاه بسیاری از پژوهشگران، نمونهای از سکولاریزاسیون دولت-محور است که با تسامح محدود در برخی زمینهها و فشار برای حفظ سکوت در زمینههای دیگر همراه است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این ترکیب منجر به گسترهای از شرایط اجتماعی میشود که میتواند به شکلگیری جمعیتهای بزرگ بیدین یا شبهبیدین منجر شود، بدون اینکه دین-زندگی روزانه به طور کامل کنار گذاشته شود.
مقایسه با کشورهای دارای سابقه تاریخی قوی دینداری
در مقایسه با کشورهایی که تاریخچهای طولانی از دینداری عمومی دارند، چین با پدیدهای متفاوت روبهرو است. در ایالات متحده و برخی کشورهای اروپایی، پدیده بیدینی به عنوان نتیجهای از فرایندهای مدرنیزاسیون، توسعه اقتصادی و ترجیح برای حاکمیت حقوقی و آزادیهای فردی تبیین میشود. با این حال، در چین، این پدیده با ترکیبی از اقتصاد بازار، آموزش عمومی، و سیاستهای کنترلشدهِ مذهبی همسو است. در نتیجه، اگرچه تعداد دقیق افراد بیدین در چین قابل مشاهده است، اما مقایسه با کشورهای دیگر به دلیل تفاوتهای فرهنگی و قانونی، به دقت و تحلیل عمیقتری نیاز دارد. هرچند، میتوان گفت که تفاوتهای اجتماعی-فرهنگی بزرگ و نحوهٔ حضور دینی در زندگی روزمره موجب میشود که مقایسههای ساده عددی نتواند نمایی کامل از پویایی بیدینی ارائه کند.
پیامدهای اجتماعی-اقتصادی بیدینی در فضاهای شهری و روستایی
پدیده بیدینی در چین و سایر نقاط جهان میتواند پیامدهای گوناگون اجتماعی-اقتصادی داشته باشد. از جمله این پیامدها میتوان به تغییر در رفتارهای مصرفی، رویکردهای آموزشی، نقش خانواده در تربیت دینی و سطح مشارکت در فعالیتهای اجتماعی اشاره کرد. در شهرهای بزرگ، با گسترش آموزشهای عمومی و دسترسی به منابع اطلاعاتی، جوانان کمتر به گروههای مذهبی تمایل پیدا میکنند و به جای آن به سمت ارزشهای سکولار و علمی گرایش مییابند. این روند میتواند به تعدیل در تقاضا برای فضاهای مذهبی و سازمانی دینمدار منجر شود و در نتیجه، سرمایهگذاریهای شهری در حوزههای فرهنگی و آموزشی را تقویت کند. با این وجود، در برخی مناطق روستایی و کمتر برخوردار، کسبوکارهای مذهبی و مراسم دینی همچنان جایگاهی قابل توجه دارند و نقش این نهادها در چارچوبهای فرهنگی به قوت خود باقی است. همانطور که پیشبینی میشود، ترکیب این دو فضای شهری و روستایی موجب شکلگیری پدیدهای پیچیده در زمینه حضور دین و بیدینی در جامعه میشود که نمیتوان آن را به سادگی توضیح داد یا از بین برد. اینجا است که نیاز به رویکردهای پژوهشی چند رشتهای و دادههای سطح-شبکهای بیش از پیش احساس میشود تا بتوان فهم بهتری از پویایی بیدینی در مقیاس ملی به دست آورد.
تحلیل حقوقی-اجتماعی با نگاه به ایران
در ایران، بهعنوان کشوری با پشتوانه قانون اساسی و چارچوبهای مشخص دینی-قانونی، تعامل با پدیدههای مشابه از منظر حقوقی و اجتماعی به شکل متفاوتی صورت میگیرد. با وجود تفاوتهای ساختاری و فرهنگی، میتوان از منظر حقوقی-اجتماعی به این سوال نگاه کرد که چگونه رویکردهای کنترل و فضای عمومی برای بیان باورها در هر دو کشور شکل میگیرد و چه تأثیری بر زندگی روزمره میگذارد. در یک نگاه تطبیقی، این موضوع روشن میشود که اجرای سیاستها و مدیریت اجتماعیِ دینپذیر بدون لطمه زدن به اصول قانونی و حقوق شهروندی، در هر دو کشور نیازمند تعادل دقیق است. در ایران، احترام به آزادیهای دینی در چارچوب قانون اساسی و حفظ آرامش عمومی اولویت دارد و از این رو، تحلیل وضعیت چین و مقایسه آن با ایران میتواند نشان دهد که چگونه سازوکارهای اجرایی میتوانند به حفظ سلامت اجتماعی کمک کنند بدون ورود به مباحث سیاسی یا امنیتی.»
نتیجهگیری کوتاه برای مخاطبان
بنابر این تحلیلها، جایگاه چین به عنوان مرکز بزرگترین جمعیت بیدین جهان تا حد زیادی به ترکیبی از سیاستهای دولتی، تغییرات اجتماعی و سازوکارهای فرهنگی رابطه دارد. با وجود برخی از محدودیتها، این پدیده به شکلهای گوناگون در جامعه نمود پیدا میکند و نمودهای محلی خود را دارد. برای تحلیل دقیقتر، لازم است دادههای بهروز و مقایسههای دادهمحور در سطح جهانی در اختیار پژوهشگران و تصمیمگیران قرار بگیرد تا بتوان با درک عمیقتری از زیرساختهای اجتماعی، فرهنگی و حقوقی به هر دو کشور احاطه داشت و نتیجهگیریهای علمی-اجرایی روشنی ارائه داد.
منابع و پیوستها
این مقاله با بازنویسی دقیق از گزارشها و دادههای معتبر علمی و خبری تهیه شده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، منابع اصلی شامل مطالعات جمعیتی، گزارشهای حقوقی و تحلیلهای اجتماعی است که ضمن حفظ معنا، بهروزرسانی شدهاند.