مقدمه و محور خبر
به گزارش تیم آرشیو کامل، در شامگاه گذشته خسرو معصومی، کارگردان و چهره شاخص سینمای ایران، بهعنوان میهمان هجدهمین جلسه پاتوق فیلم کوتاه تهران حضور یافت و از سوی هیئت مدیره و مدیرعامل انجمن سینمای جوانان ایران مورد قدردانی قرار گرفت. این رویداد که در قالب گفتوگو با کارگردانان و نمایش بخش کوتاه آثار روی پرده برگزار شد، فرصتی بود تا معصومی با مرور مسیر حرفهای و دغدغههای انسانی، زیستمحیطی و اجتماعی خود، بهنوعی روایت زندگی سینماگرِی را که در قالب فیلم کوتاه میبالد، مرور کند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نشست با نمایش برخی از آثار و گفتوگو با سازندگان این مجموعه فیلمها همراه بود و مخاطبان تلاش کردند تا دیدگاههای صاحبنظر عرصه فیلم کوتاه را از نزدیک دریابند.
مرور کوتاه بر سابقه و مسیر حرفهای معصومی
معصومی از سالهای آغازین فعالیت خود با سینمای آزاد و تجربی آغاز کرد و تجربههای شکلگیری سبک شخصیاش را از دوران خدمت سربازی در نیروی دریایی آغاز کرد. او درباره سال ۱۳۵۳ و بندرعباس توضیح داد که در آن دوره به دلیل خدمتِ نظامی اجازه فعالیت فرهنگی محدود بود، اما با ورود به کلاسهای سینمای آزاد و کار با فیلمهای ۸ میلیمتری، پایههای نگاه مستقل خود را بنا نهاد. وی در مسیر حرفهایاش از بهشیر تا گرگان با گروهی از جوانان به فیلمسازی ادامه داد و نخستین تجربههای کوتاه را با بودجههای محدود خلق کرد. این تجربیات، گامهایی بودند که در ادامه به او این امکان را داد تا فیلمهایی با موضوعات انسانی، اجتماعی و محیطزیستی بسازد و نگاهش به سینمای کوتاه را به شکل قابل توجهی تقویت کند.
معصومی با اشاره به دوره آموزشی خود در تبریز، به ساخت چهار فیلم کوتاه ۸ میلیمتری اشاره کرد که آغاز رسمی مسیر حرفهای او را رقم زدند. وی سپس به تجربههای خود در شهرهای مازندران و گیلان پرداخت و توضیح داد که در دوران سربی و پس از آن، با امکانات محدود و انرژی بالای گروههای جوان، به کار فیلمسازی ادامه داد و آثاری چون «خاطرات یک مرد خسته» را ساخت که از استقبال خوبی برخورد کرد و جوایزی را نیز به دست آورد. این بخش از گفتوگو، بهروشنی نشان میدهد که چگونه یک زندگی حرفهای با وجود موانع و توقیفها، به کشف زبان بصری منسجم برای معصومی منتهی شده است.
آثار کلیدی و بازتابهای آنها
در نشست، معصومی به بازخوانی پروژههای مختلف خود پرداخت و به تجربههای کاری با همکارانی مانند زندهیاد عباس کیارستمی، امیر نادری و داریوش مهرجویی اشاره کرد که با توجه به نظرهای دوستان خود، آثارش همواره در مسیر بازیافت و بازتعریف مفهوم فیلم کوتاه بودهاند. او از ثبت و نگارش فیلمنامههای مختلفی خبر داد که در دوران فعالیتهای خود نوشتهاند، و تأکید کرد که زبان فیلم کوتاه برای او همانقدر ارزشمند است که فیلم بلند؛ زیرا هر دو قالب را با تمرکز بر روایت دقیق و شکلگیری شخصیتها دنبال میکند. در میان این آثار، فیلم «گتهمردی» بهعنوان یکی از کارهای مطرح دوره او معرفی شد؛ اثری که با بودجه محدود ساخته شد و به موضوعی درباره رابطه کودک، طبیعت و مسئولیت انسانی میپردازد. این اثر، بنای بحث درباره این موضوع را در قالب یک روایت ساده اما با عمق انسانی فراهم میکند و بهنوعی نمادی از تعادل میان ایده و اجرا است.
معصومی با ارج نهادن به تجربههای سینمایی خود، درباره نگاه خود بر کارگردانی گفت: «در آثار من، حضور شخصیتها و روایت، همواره بر محور دغدغههای انسانی و اجتماعی میچرخد و هرگز نمیخواهم با شعارزدگی به صحنه بیفتم.» او با اشاره به پروژههای بعدی خود توضیح داد که سهگانهای با عنوان «برف» در دست انتشار است و برخی فهرستهای فیلمنامه از جمله «خرس»، «تابو» و «کار کثیف» به چاپ رسیدهاند. همچنین گفت که کتاب گفتوگوهای وی با نام «بادی که جوزا را لرزاند» در آستانه انتشار است و مجموعه داستانی از چهل سال نویسندگیاش با عنوان «این کتاب لعنتی» نیز در آینده نزدیک منتشر میشود. این بخش از صحبتها نشان میدهد که معصومی نه تنها در حوزه کارگردانی بلکه در حوزه نویسندگی و پژوهش درباره فضای داستانی و محیطی حضور فعالی دارد.
نکتههای اجرایی و تجربههای محیطزیستی
بخش دیگری از نشست به تجربههای اجرایی معطوف بود؛ بهویژه اشاره او به حادثهای ناگوار در حین فیلمبرداری یکی از آثار خود که منجر به قطع غیرقانونی یک درخت زنده شد. او توضیح داد که این اتفاق، که با توجه به زمان خود آگاهی کمتری از اثرات محیطی داشت، به تشویق او برای نگاه دقیقتر به مبحث تخریب جنگلها و مافیای چوب منجر شد و الهامبخش نگارش فیلمنامه «رسم عاشقکشی» شد که به تخریب اکوسیستم جنگلها میپردازد. معصومی ادامه داد که این اثر توانست جایزه اول جشنواره شانگهای چین را کسب کند و در جشنوارههای بینالمللی به نمایش درآید. او همچنین بیان کرد که این تجربه تا حدی به کلاسهای آموزشی دانشگاه تهران و پژوهشهای مرتبط با تخریب محیط زیست در نهادهای علمی راه یافت و بهعنوان نمونهای برای بررسی تخریب اکوسیستم به کار گرفته شد. این قسمت از گفتوگو نشان میدهد که چگونه یک واقعه شخصی، به یک فضای پژوهشی و فنی در سطح بینالمللی تبدیل شده است.
در ادامه نشست، سؤالاتی درباره رویکرد معصومی به سینمای کوتاهِ ایرانی مطرح شد. داوران و منتقدان با تحسین از نگاه خودِ او به جهان پیرامونی و جامعه محلی سخن گفتند و تأکید کردند که آثار معصومی، نه بهعنوان فیلم بلند فشرده، بلکه بهعنوان فیلم کوتاههای با رویکرد ادبی و انسانی، به جای شعارزدگی فضا را روایت میکند. سیامک سلیمانی، منتقد سینما، با اشاره به فیلم «تانکر»، توضیح داد که اگرچه روایت این اثر بهطور کلاسیک پیش میرود، اما تعبیهٔ لایههای اجتماعی و انسانی در آن، نشان از دقت در ساختار روایی دارد. همچنین در این نشست، وی ضمن اشاره به فیلم «نومان» بهعنوان تجربهای جسورانه و ریسکپذیر، از تفاوتهای روایی در این اثر صحبت کرد و گفت که فضای بومی و شهری نمونه انزلی در داستانپردازی این فیلم بهخوبی استفاده شده است. این نقدها نشان میدهد که معصومی همواره به گشودن فضاهای تازه در قالبهای کوتاه فکر میکند و از ظرفیتهای زبان کوتاه برای بیان دغدغههای خود بهره میبرد.
گفتوگو با دیگر اثرگذاران و تجلیل از همراهان
در این نشست، زهرا رجایی به بررسی اثر «دال و مدلول» پرداخت و یادآور شد که امین بزرگزاد، یکی از کارگردانان این فیلم، دو سال پیش از جهان رفته است و هماکنون حضور او در کنار اثر یادشده بهعنوان یک یادبود مطرح میشود. همچنین محمد پوستیندوز، کارگردان دیگر این پروژه، به دلیل حضور در پروژهای در عراق امکان حضور در جلسه را پیدا نکرد، اما پیامهایی از همراهی و پشتیبانی خود را ارسال کرد. در پایان جلسه، سهیلا پورمحمدی به تجربهٔ نخست خود در زمینه اقتباس اشاره کرد و اظهار داشت که انجمن بهطور جدی فیلمسازان را تشویق میکرد تا به تجربه اقتباس بپردازند و از نویسندگان نامآشنا الهام بگیرند. این گفتوگوها، همراه با نمایش آثار کوتاه سه فیلم مستقل، تصویر جامعی از وضعیت فعلی سینمای کوتاه ایران و جایگاه معصومی در این فضا ارائه داد.
تحلیل پایانبندی خبری
در پایان نشست، با وجود تأکید بر اهمیت تولید آثار کوتاه با رویکرد انسانی و اخلاقمحور، بهنظر میرسد که حضور خسرو معصومی در پاتوق فیلم کوتاه تهران، همزمان با پذیرش و تقدیر از تجربههای گسترده او، به تقویت پیوستگی بین نسلهای مختلف سینمای ایران کمک کرده است. این رویداد همچنین نشان میدهد که روند پشتیبانی از سینمای مستقل و تجربههای زیستی فرهنگی در ایران، همچنان امکان رشد دارد و گرایش به روایتهای شخصی و محلی میتواند با حمایتهای اجتماعی و حرفهای به شکل مطلوبی به نمایش درآید. بهطور خاص، این نشست تأکید کرد که فیلمهای کوتاه میتوانند عرصهای برای گفتوگو با محیطزیست، بافتهای شهری و روابط انسانی باشند و همین نکته میتواند به بهبود کیفیت تولیدات این شاخه از سینما کمک کند.
تحلیل حقوقی-اجرایی
از دیدگاه حقوقی و اجرایی، این رویداد نشان میدهد که فرایند پشتیبانی از هنرمندان قدیمی و نسلهای میانی سینماهای محلی تا چه حد میتواند به حفظ و انتشار تجربههای ارزشمند کمک کند. با وجود محدودیتهای بودجه و فضای اجرایی محدود در برخی پروژهها، پشتیبانی انجمن سینمای جوانان ایران و تعامل مؤثر با کارگردانان، منتقدان و فدراسیونهای سینمایی، میتواند سطح کیفی و کمی تولید فیلم کوتاه را ارتقا دهد. این روند نیازمند حفظ و توسعه زیرساختهای آموزش، دسترسی به امکانات تولید و توزیع منصفانه آثار است تا همواره امکان حضور و نمایش Голدی از کارگردانان پیشکسوت و تازهورود وجود داشته باشد. در کنار این موارد، نگرانیهایی مانند توقیف برخی آثار یا محدودیتهای نمایش برخی فیلمها در دورههایی از تاریخ سینمای ایران وجود دارد که راهکارهای قانونی و فضای دوستانه برای گفتوگو با مدیران فرهنگی میتواند به بازنگری مستمر و بهتر این معضلات کمک کند.