بیانیه جدید مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم درباره آزادی بیان و واکنش به مواضع اخیر
به گزارش تیم آرشیو کامل، مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم بیانیهای صادر کرده است که در آن به آزادی بیان به عنوان یکی از اصول بنیادین گفتمان علمی و فقهی اشاره شده و تأکید میکند اظهارات اخیر، صرفاً دیدگاههای شخصی بوده و بیانگر مواضع رسمی مجمع یا اعضای آن نیست. بیانیه با این هدف که فضای علمی حوزه را از دامِ فرافکنیها و مطالب خارج از چارچوب مبانی فقاهتی دور نگه دارد، به نقش گفتگوهای سازنده و نقدهای مستدل اشاره میکند و تاکید میکند که نقد و پاسخ علمی باید با حُسن خلق و با رعایت مبانی اخلاقی و فقهی صورت پذیرد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این بیانیه در سه بخش اصلی ارائه شده است تا چارچوبی روشن برای نحوهٔ بیان ایدهها و پاسخها فراهم آورد.
۱. تبیین مواضع فردی و مسئولیتهای گفتوگوی علمی
در کوتاهبردن ابهامات، بیانیه توضیح میدهد که حجتالاسلام دکتر عبدالرحیم سلیمانی، عضو مجمع، طی سالهای اخیر در فضای مجازی و مناسبتهای مختلف به بیان مطالبی در حوزههای دینی پرداختهاند. برخی از این طرحها با واکنشهای متفاوتی از سوی ناظران و اعضای حوزه همراه شده است. مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم تصریح کرده است که اظهارات ایشان صرفاً دیدگاههای شخصی است و لزوماً موضع مجمع یا نظر تمامی اعضا نیست. این نکته به صراحت بیان شده که مواضع رسمی مجمع تنها از طریق بیانیهها و بیانیههای رسمی اعلام میشود و نه از طریق مصاحبههای گوناگون یا گفتگوهای غیررسمی. در بیانیه تأکید شده که احترام به حق اظهار نظر برای هر فرد، مخصوصاً برای اعضای محترم حوزه علمیه، باید حفظ شود و هر صاحبنظری میتواند دیدگاههای شخصی خود را بیان کند، اما این بیان نبایستی به عنوان نمایندهٔ مواضع کل مجمع تلقی شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، روشن است که حدود و چارچوب اظهارات اعضا و مجمع از طریق بیانیههای رسمی مشخص میشود و هر گونه برداشت خلاف این قاعده، میتواند به سوءتفاهم منجر شود.
۲. آزادی بیان به عنوان زیربنای گفتوگوی علمی و ارتقای سطح بحث
بیانیه به این نکته میپردازد که دستیابی به اندیشههای والا و اعتقادات صحیح فقط در پرتو جامعهای سالم و آزاد با حفظ اصل آزادی بیان میتواند میسر شود. آیات و سنتهای نبوّی و روایات ائمهٔ معصومین (ع) در این زمینه راهنما شناخته میشوند. با این نگرش، آزادی بیان صرفاً برای نشر مطالب درست و مطابق با باورهای رایج نیست، بلکه به اعتقاد مجمع، جامعه از محدودکردن زبانها و خاموش کردندهانها بیشتر زیان میبیند و این حد از کنترل زبان، در طولانیمدت میتواند به لطمههای غیرقابل جبران منجر شود. با این حال تأکید میشود که مسئولیت پاسخهای علمی و مستدل همچنان ضرورتی جدی است و محققان و مدرسان باید با حفظ ادب، شیوهٔ گفتوگو را رعایت کرده و از لحن تند و افراطی پرهیز کنند. در این بند همچنین بر اهمیت ارزشگذاری به اجتهادهای پیشین و احترام به شیوههای نیکوی بیان تأکید میشود تا گفتوگوها در مسیری عادلانه و علمی پیش برود. محور اصلی این بخش، ایجاد فضایی است که گفتوگوهای استادانه و استدلالی جایگزین جدالهای تعصبی شوند و به ارتقای سطح مباحث فکری و نظری در جامعه یاری رسانند. به گزارش تیم آرشیو کامل، مجمع با تأکید بر آزادی بیان به عنوان یک اصل میخواهد از هرگونه فرایند خاموشسازی بیپایان دفاع کند و با این کار به تقویت استفادهٔ مسئولانه از این حق اشاره کند.
۳. نقد برخی مواضع اخیر و جستوجوی تعادل میان نقد و تکفیر
در بخش سوم بیانیه، مجمع به وقایع اخیر اشاره میکند که برخی اظهار نظرهای شگفتآور و غیرقابل قبول از سوی برخی استادان مطرح شده است. به گفتهٔ مجمع، این سخنان نه تنها با مبانی فقهی سازگار نیست، بلکه اکثریت قریب به اتفاق اساتید و محققان نیز آنها را نامقبول میدانند و طرح چنین مطالبی میتواند زیانهای جبرانناپذیری برای جامعه، بهویژه نسل جوان در پی داشته باشد. در این راستا، بیانیه به تجربههای تاریخی اشاره میکند که طرد یا تکفیر به فرایند پاسخگویی و گفتوگوی سازنده کمک نکرده است و بالعکس، آثار منفی بر جای گذاشته است. مجمع با استناد به نمونههای تاریخی از عالمان برجسته همچون شیخ اعظم انصاری، میرزا شیرازی و آیتالله حائری یزدی و آیتالله بروجردی، بر لزوم بردباری و مدارا در تعاملات علمی تأکید میکند و از طرفی خواستار پرهیز از رفتارهای خشونتآمیز و حکمکنی افراطی است. با توجه به این چارچوب، مجمع مجدداً هرگونه تنگنظر بودن و تصمیمگیریهای نامتوازن را ناسازگار با مبانی دینی و روح شریعت میداند و بیان میکند که برخوردهای ناپسند به جای تقویت گفتوگو، به فرار نخبگان و کاهش کیفیت پاسخهای علمی منجر میشود. در پایان این بخش، مجمع با تأکید بر آزادی بیان و مخالفت با هرگونه محدودیت غیرمنصفانه، تأکید میکند که هدف از اظهار نظرها باید تعمیق فهم و ارتقای گفتوگوی علمی باشد و مسئولیت سخنان خود را نیز بپذیرند. به گزارش تیم آرشیو کامل، مجمع خواستار ایجاد فضایی است که در آن اندیشهها به صورت مستدل و با رعایت اصول اخلاقی و فقهی نقد و بررسی شوند، تا گفتوگوهای علمی در محورها و چارچوبهای اخلاقی و فقهی پایدار بماند.
در پایان بیانیه، مجمع یادآور میشود که با وجود اهمیت آزادی بیان، این آزادی نمیتواند توجیهی برای بیقیدی در پایبندی به مبانی دین، قانون و نظم اجتماعی باشد. مجمع، به عنوان نهادی علمی و فکری، سعی دارد با حفظ استقلال اندیشه و احترام به تفاوتهای آراء، راهی را برای گفتوگوی روشن و سازنده ارائه دهد تا همواره از مبانی فقهی و اخلاقی صیانت شود. این بیانیه همچنین بر این نکته تأکید دارد که مواضع رسمی مجمع از طریق بیانیههای رسمی و ارشادات منتشر میشود و هر گونه تعبیر یا برداشت غیررسمی باید با احتیاط و احترام به مبانی دینی و قانونی صورت گیرد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این بیانیه به عنوان یک چارچوبِ روشن برای تعاملهای آتی در حوزه علمیه قم معرفی شده است.
تحلیل حقوقی-اجرایی (H3)
در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، آزادی بیان یک اصل حقوقی است که با حفظ ارزشهای دینی، اصول قانون اساسی و امنیت عمومی سازگار است. این آزادی به شکل عملی باید با رعایت حدود و ضوابطی باشد که منافع عمومی، حیثیت علوم دینی و جامعه را حفظ کند. بنابراین، اظهار نظرهای علمی و نقدهای پژوهشی باید در راستای تعمیق فهم، با استدلال و مدارک معتبر صورت گیرد و از هر گونه توهین یا تهمت پرهیز شود. از ناحیهٔ قانونی و اجرایی، احتمالاً مجموعهای از مقررات فرهنگی و آموزشی به شکل سازوکارهایی برای کنترل بیانیههای رسمی وجود دارد تا انطباق با اصول فقهی و چارچوبهای اخلاقی حفظ شود. در نتیجه، رویکردی که آزادی بیان را به عنوان ابزار نقد سازنده و ارتقای فهم معرفی کند، با توجه به اصول قانون اساسی، منطبق و قابل قبول است؛ اما این آزادی برای هر فردی، به ویژه اعضای حوزههای علمی، با مسئولیتهای روشن و با پیروی از چارچوبهای قانونی و انضباطی همراه است تا از هر گونه سوءاستفاده یا استفادهٔ نادرست از این حق جلوگیری شود. از دیدگاه عملی، ایجاد بستری برای انتشار مباحث علمی و ارزیابی مستدل آراء، در قالب گفتوگوهای منظم، میتواند به تقویت عدالت علمی و جلوگیری از سوءتعبیرهای احتمالی کمک کند و در نهایت به حفظ انسجام اجتماعی و جلوگیری از هر گونه گرایش افراطی یا تندرو کمک کند.