مروری جامع بر دوران مدیریتی محمد هاشمی در صدا و سیما
در گفتوگویی که به عنوان بخشی از تاریخ شفاهی رسانهای مطرح شده است، محمد هاشمی رفسنجانی —با ۱۲ سال مدیریت بر سازمان صدا و سیما— یکی از طولانیترین دورههای ریاست این سازمان را در کارنامه خود دارد. وی از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۲ مدیرعامل این ارگان بود و به عنوان یکی از چهرههای شاخص در شکلگیری نخستین دهههای پس از پیروزی انقلاب اسلامی شناخته میشود. اطلاعات ارائهشده در این گفتوگو نشان میدهد که او علاوه بر دارا بودن مدرک کارشناسی ارشد در رشته مدیریت از دانشگاه برکلی امریکا، سابقه تحصیل در علوم حوزوی نیز دارد. از منظر خانوادگی، هاشمی رفسنجانی یکی از برادران آیتالله اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیسجمهور سابق ایران است. این توأم از سابقههای سیاسی و فکری، در کنار حضور فعال در حوزههای مدیریتی چون معاون سیاسی نخستوزیر وقت، معاون اجرایی رئیسجمهور در دورههای سازندگی و اصلاحات، سرپرستی نهاد ریاستجمهوری و عضویت پیوسته در مجمع تشخیص مصلحت نظام، بر جایگاه او در تاریخ صدا و سیما میافزاید. به گزارش تیم آرشیو کامل، گفتوگو در دفتر وی انجام شده است و پرسشهای مطرحشده بیشتر حول مسئولیتهای وی در سازمان صدا و سیما و رویکردهای اجرایی در مواجهه با چالشهای اولیه پس از انقلاب بوده است.
ابتدای پذیرش مسئولیت و فضای حاکم بر صدا و سیما در آن زمان
بر اساس روایتهای منتشرشده، ورود محمد هاشمی به عنوان مدیرعامل صدا و سیما با واکنشهای مختلفی روبهرو شد. او درباره شیوه پذیرش مسئولیت میگوید که با وجود تمایلش به دوری از پذیرش فوری این منصب، فشارها و ارجاع از سطوح اعلی مرتبه، او را به پذیرش این مسئولیت وا داشت. این پذیرش، به باورش اجباری بود و نه اختیاری، چرا که امام خمینی (ره) در یکی از جلسات به ایشان تاکید کردند که صدا و سیما متعلق به مردم است و باید به «صدای اسلام و سیمای اسلام» تبدیل، و برای همه مردم قابل دسترس باشد. این دیدگاه از همان آغاز نشان میدهد که رویکرد رسانهای در دوران پس از انقلاب با هدف نهادینهسازی ارزشهای اسلامی و پاسخگویی به نیازهای جامعه شکل گرفته است. در ادامه، پاسخگویی به پرسشهای مربوط به نحوه آغاز به کار در این سازمان و چگونگی ساماندهی ساختار داخلی آن تشریح میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این گفتوگو نشان میدهد که برای نخستین بار تلاش شد تا سازمانی مختلط از نیروهای انقلابی و متخصصان با تجربه شکل بگیرد و برای هر حوزه کاری واحد مشخصی تعیین مسئولیت شود. این مسیر، با وجود کمبودهای زیرساختی و فنی در آن زمان، به تدریج به سمت یک ساختار گامبهگام و منطبق با نیازهای انقلاب سوق داده شد.
ساختار محتوا و نظارت بر برنامهها در دوران آغازین انقلاب
یکی از مباحث کلیدی مطرحشده در گفتوگو، نگرانیهای اولیه درباره تولید محتوای سیاسی یا مذهبی بود. اغلب تولیدکنندگان و کارگردانان در آغاز پیروزی انقلاب تمایلی به ساخت برنامههای سیاسی یا مذهبی نشان نمیدادند و به دنبال تولید محتوای غیرسیاسی مانند مستندهای محیط زیست یا مسائل اجتماعی بودند. این رویکرد ناشی از تصور عمومی بود که انقلاب به مدت طولانی ادامه ندارد و امکان شکست و فروپاشی وجود دارد؛ بنابراین مخاطرات فکری و اجرایی ساخت چنین برنامههایی برای کارکنان بالا میداشت. در چنین فضایی، مدیران جدید با مسوولیتهای عظیمی روبهرو شدند تا با ارائه چارچوبی مشخص برای تولید، از انحرافات محتوا جلوگیری کنند و همزمان با اهداف انقلاب سازگاری ایجاد نمایند. برای این منظور، شورای طرح و برنامه تشکیل شد تا سناریوهای هر برنامه تولیدی به تصویب برسد و نظارت پیش از پخش نیز اجرا گردد. این سازوکارها به مرور زمان به بستری برای ایجاد ثبات در پخش و کاهش خطاهای محتوایی تبدیل شد. در همین دوران، موضوع پوشش زنان و نحوه حضور آنان در صدا و سیما نیز به عنوان یکی از مسائلی مطرح شد که با وجود مقاومتهای اولیه، به تدریج با راهنماییهای فنی و فرهنگی و همچنین تبیینهای امام خمینی (ره) به سمت پذیرش عمومی حرکت کرد.
پوشش زنان در مقابل پخش اخبار و چالشهای مرتبط
در یکی از بخشهای گفتوگو به موضوع حساس حضور زنان در بخشهای خبری و گویندگی اشاره شده است. در آغاز جنگ و بحرانهای دفاع مقدس، برخی به دلیل نگرشهای سنتی، معترض بودند که صدای زنان را در خبرها بشنویم. پاسخ مطرحشده این است که در شرایط جنگی و برای تقسیم وظایف، زنان میتوانند در پشت جبهه و به صورت خبرخوانی حضور یابند، تا مردان بتوانند در جبههها خدمت کنند. به بیان این روایت، حضور زنان در گویندگی اخبار، برخلاف دیدگاههای محدودکننده، در طول زمان با پذیرش جامعه و در نهایت با حمایت رهبران انقلاب تقویت شد. در کنار این مقطع تاریخی، به داستانهای شخصی نیز اشاره میشود؛ یکی از آنها مربوط به مریم ریاضی است—مجری با صدای پویا و مهارت بالا—که با وجود مخالفتهای ابتدایی برخی از افراد، سرانجام به عنوان گوینده خبر معرفی شد. این تغییر رویکرد، پس از دیدگاهها و پیامهای امام خمینی (ره) و در راستای تأکید بر استفاده از فرصتهای آموزشی برای همه نسلها انجام شد. در این میان، نمونهای از تجربههای اجرایی رو به جلو، موضوع خرید خانه برای مریم ریاضی و پویاییهای خانوادگی اوست که نشان میدهد تصمیمات مدیریتی در صدا و سیما تنها به جنبههای حرفهای محدود نبوده و با زندگی شخصی نیز پیوندی عمیق داشته است. این روند نه تنها به تقویت حضور زنان در تلویزیون منجر شد بلکه به شکلگیری فضای کاری مستقلتری برای زنان در حوزه رسانه انجامید. به گزارش تیم آرشیو کامل، این روایت ها نشان میدهد که در آن دوره، صدا و سیما به تدریج از فضاهای با رویکرد مردانه به فضایی چندبعدی و مشارکتی نزدیک شد، هرچند کماکان با چالشهایی مانند توازن میان ارزشهای دینی و نیازهای عمومی مواجه بود. اما با وجود این چالشها، انجام برخی از اقدامات عملی نظیر تقویت آموزشهای همگانی در دانشکده صدا و سیما و ایجاد ساختارهای نظارتی برای پخش به منظور حفظ چارچوبهای اسلامی و اخلاقی، تصویری از یک سازمان در حال تغییر و به کارگیری رویکردهای مدرن ارائه میکند.
از نگاه اجرایی؛ نظارت، آموزش و توسعه زیرساختهای رسانهای
در متن گفتوگو، به راهاندازی دوباره و فعالسازی دانشکده صدا و سیما اشاره میشود که تعطیلی آن در دوران قبل از انقلاب، جایگزین شده بود. این اقدام نشان میدهد که مدیریت جدید تلاش کرده است تا از ظرفیتهای آموزشی برای ارتقای کیفیت کار استفاده کند و در کنار آن، با تشکیل شورایی که در کنار تیم تولید، به بررسی تطابق سناریوهای تولید با محتوای نهایی میپردازد، یک نظام کنترل کیفی را ایجاد کند. با وجود اینکه پوشش بانوان و دیالوگهای تصویری در برخی دورهها با چالشهای فکری روبهرو بود، تدابیر اجرایی مانند تدوین اصول و رهنمودهای مشخص برای طراحی صحنه و لباس و همچنین تدوین چارچوبهای اخلاقی در محتوا به مرور زمان به بهبود کیفیتP] برنامهها منجر شد. در این مسیر، برخی از حوادث و روایتها درباره برخورد با افراد و گروههای مختلف نشان میدهد که رویکرد مدیریتی در صدا و سیما در آن دوره به سمت افزایش تحمل و درک تفاوتهای فکری و فرهنگی میرفت و تلاش میشد تا صدا و سیما به عنوان یک فضای عمومی برای آموزش و اطلاعرسانی عمل کند. این تغییر در رویکردهای کاری، با تأکید بر حفظ اصول انقلاب و همچنین پاسخگویی به نیازهای جامعه ایران، به شکلگیری بنیانهای اولیه برای رسانه ملی در دوران پس از انقلاب کمک کرد.
تحلیل حقوقی-اجرایی با نگاه به قوانین جمهوری اسلامی ایران
این گزارش نشان میدهد که رویکردهای اجرایی در صدا و سیما، به ویژه در زمینه حضور زنان و تدوین سیاستهای محتوا، با چارچوبهای قانونی و مبانی فقهی-اجتماعی جمهوری اسلامی ایران سازگار بوده و سعی بر حفظ سلامت اخلاقی و قانونی محتوا دارد. از منظر حقوقی، ساختارهای نظارتی و هماهنگی با مراجع تصمیمگیرنده، مانند شورای طرح و برنامه و همچنین خط مشیهای تعیینشده از سوی رهبری کشور، به عنوان ابزارهای کنترل کیفی و جهتدهی محتوایی عمل میکنند. این نکته، به ویژه در زمانهایی که بحث پوشش زنان و نقش آنها در رسانهها مطرح میشود، نشان میدهد که تصمیمات اجرایی با حمایت قانونی و با در نظر گرفتن ملاحظات اجتماعی انجام شده است. با وجود برخی چالشهای داخلی که در روایت مطرح شده، به نظر میرسد که ترکیب مدیریت مدرن با اصول اسلامی و رعایت نقطهنظرهای فرهنگی جامعه، سکویی برای توسعه و بقای رسانه ملی فراهم کرده است. در نهایت، این رویکردها به عنوان راهبردی برای حفظ کارکرد رسانهای و اعتماد عمومی تلقی میشود و میتواند به عنوان نمونهای از استفاده از چارچوبهای قانونی در جهت بهبود فرآیندهای مدیریتی و محتوایی در سایر سازمانها نیز مدنظر قرار گیرد.