مقدمه و فاصله تا راهکارها
در مرکز استان مازندران، شهر ساری با چالشی مزمن در حوزه پسماند روبهرو است که اکنون بیش از هر زمان دیگری به چشماندازهای محیطی، سلامت شهری و رضایت شهروندان آسیب میزند. این گزارش آینهای است برای بررسی علل تداوم این معضل و بازنگریای نسبت به راهکارهای عملی که بتواند از دغدغه ورود روزانه بوها و آلودگیهای محیطی به ساری بکاهد. به گزارش تیم خبری این رسانه، جمعآوری زباله و مدیریت دفن آن به شکلی بهداشتی و امن از وظایف اصلی شهرداریها است و بهدلایل مختلف در ساری به شکل جدی محقق نشده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، شهروندان ساری در ورودیهای شهری با بوی نامطلوب پسماند روبهرو هستند و این موضوع نه تنها بر تصویر شهری اثر میگذارد، بلکه آرامش زندگی روزمره را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
چارچوب مسئله
طبق اظهارات مسئولان و گزارشهای موجود، در حوزه مدیریت پسماند مرکز استان، هزینههای مرتبط با دفن و جمعآوری روزانه به طور قابل توجهی از جیب شهروندان هزینه میشود. بر اساس آمارهای منتشرشده، ماهانه مبلغی بالغ بر 15 تا 20 میلیارد تومان صرف دفن و جمعآوری زباله میشود. این رقم نه تنها بهعنوان هزینهای ثانویه حاکی از ظرفیتهای پنهان و فرصتهای مغفول است، بلکه بهعنوان نقطه عزیمت برای بازنگری در ساختارهای مدیریتی و اقتصادی مرتبط با پسماند مطرح میشود. طلای کثیف واژهای است که برخی از کارشناسان به کار میبرند تا ارزش بالقوه پسماند را در قالب درآمدی پایدار برای شهر و شهرداری نشان دهند، اما این نگاه زمانی میتواند به واقعیت تبدیل شود که مدیریت پسماند از بنبستهای کنونی خارج شود و به عنوان زنجیرهای کارآمد از جمعآوری، تفکیک، بازیافت و انرژیزایی عمل کند.
وضعیت در ورودیهای شهری و بحران بو
بوهای ناخوشایند در ورودی شهر، بهویژه از سمت بلوارهای پرتردد و خیابانهای مجاور ورودی، بهطور روزانه به چشم مردم و رهگذران آزاردیده میشود. ساکنان خیابانهای مشرف به بلوار پاسداران، پشت هتل، کوی اتحاد، دخانیات، طالقانی و برخی مناطق دیگر نسبت به این معضل اعتراضاتی داشتند و پرسشهای جدی درباره چگونگی مدیریت مداوم زباله و چگونگی بهبود شرایط مطرح میکنند. این بازخوردها نشان میدهد که صرفاً شانهخالی کردن از مسئله بدون ارائه مدلهای عملی، امکانپذیر نیست و نیازمند بازنگری عمیق در ترکیب نیروها، بودجه و فناوریهای مربوط به مدیریت پسماند است.
راهکارهای اجرایی پیشنهادی و جایگزینهای عملی
در جایگاه یک نقد سازنده و بر پایه دادههای موجود، بهنظر میرسد که دو محور اصلی میتواند بهبود وضعیت پسماند در ساری را تسریع کند: نخست، سرمایهگذاری در زیرساختهای بازیافت و تبدیل پسماند به انرژی، و دوم، بهسازی فرآیندهای مدیریتی با استفاده از فناوریهای نوین و استانداردهای زیستمحیطی. در ادامه به تفصیل این دو محور را بررسی میکنیم:
- راهاندازی نیروگاه زبالهسوز یا واحدهای تبدیل به برق: با توجه به تحلیلهای موجود، راهاندازی نیروگاه زبالهسوز در نزدیکی مرکز استان میتواند با دپویی کمتر و مدیریت کارآمدتر، پسماند را به برق و بازپخش مواد قابل بازیافت تبدیل کند. اجرای این پروژه باید با رعایت الزامات زیستمحیطی، مدیریت انتشار آلایندهها و حفاظت از سلامت ساکنان انجام شود. وجود چنین پروژهای میتواند برای منطقه بهعنوان یک مدل اقتصادی–اجتماعی موفق مطرح شود و به کاهش بوها و دفن غیرکارآمد کمک کند. این طرح نیازمند هماهنگی بین شهرداری، سازمانهای محیط زیست استانی و فضاهای قانونی مربوط به انتشار و بازدهی اقتصادی است.
- تفکیک پسماند از مبدا و توسعه زیرساختهای بازیافت: با جداسازی پسماند از مبدا و ایجاد کارخانههای بازیافت با فرآیندهای بهینه، بخش زیادی از مواد قابل بازیافت دوباره به چرخه مصرف بازمیگردد و نیاز به دفن کمتری ایجاد میشود. این کار میتواند به همراه ایجاد مشاغل پایدار، راکد بودن بازار زباله را کاهش دهد و به بهبود کیفیت هوای شهری کمک کند.
- بهبود سامانه مدیریت پسماند شهری و شفافیت اطلاعاتی: ایجاد سامانهای عمومی برای رصد زمانبندی جمعآوری، حجم پسماند، و میزان بازیافت میتواند اعتماد عمومی را تقویت کند و به تشویق شهروندان به مشارکت در فرآیند تفکیک از مبدا کمک نماید. گزارشهای منظم با دادههای قابل دسترسی برای عموم، به بهبود تصمیمگیریهای مدیریتی و اصلاح فرآیندها کمک میکند.
- تشکیل کارگروه تصمیمگیر با حضور شورا و شهرداری: حضور نمایندگان تخصصی در کارگروهای با اختیارات اجرایی برای بررسی و تصویب پروژههای پسماند، بهویژه پروژههای مربوط به انرژی از زباله و بازیافت، میتواند فرآیند تصویب بودجه و تعیین مسیر اجرایی را تسریع کند. در این کارگروه، باید الزامات قانونی، استانداردهای زیستمحیطی و اصول حقوق شهروندی رعایت شود.
تصمیمات اجرایی و بودجهای اخیر
در شرایط فعلی، بازتابهای رسانهای از تصمیمات اجرایی درباره پسماند در ساری نشان میدهد که نیازمند بازنگری در تخصیص بودجه و منابع انسانی هستیم. تدوین طرحهای جامع پسماند که بتواند هم هزینههای دفن را بهینه کند و هم ارزش افزوده ایجاد کند، نیازمند همراهی با بخش خصوصی و مؤسسات دانشبنیان است. به گزارش تیم آرشیو کامل، رویکردی که تنها به دفن روزانه بسنده کند، در نهایت نه تنها محیط زیست را بهبود نمیدهد، بلکه هزینههای شهر را افزایش میدهد و احساس ناامیدی را در میان شهروندان تشدید میکند. بنابراین، تلاش برای ایجاد زنجیرهای جامع از جمعآوری، تفکیک، بازیافت و انرژیزایی را باید با جدیت بیشتری دنبال کرد.
پختگی فنی و لزوم رعایت استانداردها
اجرای هر پروژه بزرگ مرتبط با پسماند، از جمله نیروگاههای زبالهسوز، نیازمند بررسیهای فنی دقیق، مطالعات زیستمحیطی، نظارتهای مستمر و تضمینهای حقوقی است. استانداردهای ملی و بینالمللی در حوزه حفاظت از محیط زیست و بهداشت عمومی، بهویژه در ارتباط با انتشار آلودگی و کیفیت هوای شهری، باید بهطور جدی رعایت شوند. همچنین، همکاری با دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی میتواند به بهبود مدلهای عملیاتی کمک کند و از نظر علمی پشتیبانی لازم را فراهم آورد. در این راستا، استفاده از تجربههای موفق در سایر شهرهای ایران و جهان میتواند به تقویت و بهروزرسانی طرحهای پیشنهادی کمک کند.
نقش مردم و جامعه مدنی
شرکت شهروندان در فرایند جمعآوری تفکیک از مبدا، اطلاعرسانی درباره مزایا و چالشهای پسماند و مشارکت در نشستهای عمومی میتواند به موفقیت پروژهها منجر شود. افزایش آگاهی عمومی، ارائه آموزشهای مربوط به رفتارهای سالم شهری و تشویقهای اقتصادی برای تفکیک دقیق پسماند از مبدا، از جمله اقداماتی است که میتواند به کاهش میزان پسماند دفنشده و افزایش بازگشت مواد قابل بازیافت به چرخه مصرف کمک کند.
نتیجهگیری و افق آینده
اگر تصمیمگیران و مدیران شهری بتوانند با رویکردی جامع و هماهنگ، نسبت به بازسازی ساختارهای پسماند در ساری عمل کنند، نه تنها از نگرانیهای فعلی شهروندان کاسته میشود بلکه میتوان به توسعه پایدار در حوزه محیط زیست و اقتصاد محلی دست یافت. این مسیر نیازمند بودجه، پشتیبانی قانونی، فناوریهای بهروز و مشارکت فعال جامعه است. بهطور کلی، معضل پسماند در ساری اگرچه چالشی پیچیده است، اما با توجه به پتانسیلهای موجود و اراده مدیریت، امکان تبدیل به یک فرصت برای بهبود کیفیت زندگی و ایجاد ارزش اقتصادی برای شهر وجود دارد. این تغییر مسیر بهشرط آن که با شفافیت اطلاعاتی، رعایت حقوق شهروندی و تطابق با قوانین جمهوری اسلامی ایران همراه باشد، عملیاتی و پایدار خواهد بود.
تحلیل نقادانه از وضعیت مدیریت پسماند در ایران و چارچوب قانونی
از منظر حقوقی و اجرایی، مدیریت پسماند در ایران نیازمند همسویی کامل میان قانونگذاری، سیاستگذاریهای محلی و نظارتهای محیط زیستی است. قوانین ملی، مانند قانون حفاظت محیط زیست و اصول مدیریت پسماند، چهارچوبی برای وظایف شهرداریها، استانداردهای فنی و مسئولیتهای اجرایی ایجاد میکند. با وجود این، چالشهای عملی همچون تامین بودجه بهموقع، بهکارگیری فناوریهای بهروز و ایجاد شبکهای منسجم برای تفکیک از مبدا، میتواند مانع تحقق کامل این اصول شود. در این شرایط، ایجاد شفافیت در فرایندهای تصمیمگیری، گزارشدهی منظم و مشارکت عمومی از طریق شوراها و کارگروههای مرتبط، میتواند به بهبود کارایی و اعتماد عمومی کمک کند. همچنین، هر پروژه در حوزه پسماند باید با توجه به اصول عدالت زیستمحیطی و حفظ سلامت مردم اجرا شود و اقداماتی برای کاهش انتشار و آلودگی انجام گیرد. در نهایت، پیادهسازی صحیح این اصول، بهویژه با حفظ استقلال اداری و رعایت روندهای قانونی، میتواند به یک مدل پایدار برای سایر شهرهای کشور نیز تبدیل شود.