افشای نقص در سپر حفاظتی چرنوبیل و ارزیابی ایمنی آژانس اتمی
در جدیدترین ارزیابیهای فنی منتشرشده، آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) اعلام کرد که سازه محافظی که برای کنترل تابش در کنار رآکتور تخریبشده نیروگاه چرنوبیل ساخته شده بود، عملکرد اصلی ایمنی خود را از دست داده است. این سازه با هدف فراهم کردن کنترل تدریجی تشعشات در طول فرایند برداشتن تدریجی تابوت بتنی اطراف رآکتور و بازسازی اجزای اطراف رآکتور طراحی و اجرا شد. مبلغی در حدود ۱.۵ میلیارد یورو برای این پروژه اختصاص یافت و این پوشش حفاظتی در کنار رآکتور، بر اساس طرحی که توسط کشورهای اروپایی در سال ۲۰۱۹ تکمیل شده بود، ساخته شد و سپس با استفاده از ریلها به محل اصلی پروژه منتقل شد. برای کاوش دقیقتر در زمینه این سازه و وضعیت کنونی آن، بازرسیهای فنی انجام شده و نتایج اولیه نشان میدهد که یکی از اصلیترین کارکردهای ایمنی حفظ متمرکز تشعشات، در اثر ضربه آسیبدیده و بخشی از ساختار آن دچار تخریب شده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویداد در دهه اخیر از منظر ایمنی هستهای به عنوان یک نمونه بارز از الزام به نگهداری و بازنگری مداوم زیرساختهای حفاظتی در مراکز حساس مطرح میشود.
پیشینه تاریخی این پروژه، که با هدف پایان دادن به دوران تابوت بتنی اطراف رآکتور آغاز شد، نشان میدهد که پس از حادثه سال ۱۹۸۶ و انتشار تشعشعات رادیواکتیو در سطح اروپا، نگرانیهای ایمنی به شدت بالا رفته بود. سازه جدید در آن زمان تصور میشد راهی برای کنترل تابش در طول فرایند طولانیمدت کاوش و برداشت تابوت بتنی باشد تا به مرور زمان، ردیابی و مدیریت تشعشعات با کارایی بیشتری انجام گیرد. در همین راستا، آژانس بینالمللی انرژی اتمی با بررسیهای دورهای به دنبال ارزیابیهای دقیقتر ایمنی بود تا سقوط یا ضعفهای احتمالی این پوشش را به موقع تشخیص دهد و از بروز خطرات ناخواسته جلوگیری کند. این ارزیابیهای فنی، که در گزارشهای اخیر مطرح شدهاند، با توجه به گزارشهای مقامات اوکراینی و ارزیابیهای سازمان ملل متحد، با توجه به واقعیتهای میدانی در منطقه انجام شده است.
در فوریه گذشته، حملهای با پهپاد انجام شد که منجر به ایجاد حفرهای در پوشش ایمن جدید شد. بر اساس گزارشها، این سازه حفاظتکننده در کنار رآکتور تخریبشده بنا شده بود و با هزینهای برابر با ۱.۵ میلیارد یورو (۱.۷۵ میلیارد دلار) به بهرهبرداری رسیده بود. پروژه مذکور در سال ۲۰۱۹ با ابتکار کشورهای اروپایی تکمیل شد، اما بر اساس ارزیابیهای هفته اخیر، ضربه ناشی از این پهپاد باعث تخریب بخشی از ساختار شد و به رغم این حادثه، هیچ آسیب دائمی به سازههای باربر یا سامانههای پایش گزارش نشده است. مدیرکل آژانس، رافائل گروسی، با اشاره به این نکته تأکید کرد که با وجود آسیبهای محدود، حفاظت از محیط اطراف رآکتور و ایمنی نیروگاه همچنان نیازمند بازسازی و بازنگری جامع است تا ایمنی بلندمدت تامین شود.
در همین حال، گزارشهای سازمان ملل حاکی از این است که مقامات اوکراینی اعلام کردهاند پهپاد مزبور به تاسیسات برخورد کرده و آتشسوزی ایجاد کرده است؛ مقامات روسیه حمله را انکار کردند. همچنین گزارش شد که سطح تشعشات در محدوده عادی باقی مانده و تا کنون گزارشی از نشت تشعشعات ثبت نشده است. به گزارش منابع خبری، از جمله گزارشهای The Guardian، بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی همزمان با ارزیابیهای گستردهای در ارتباط با اختلالات احتمالی در شبکههای برق اوکراین انجام شده است. این نکته نشان میدهد که رویدادهای اخیر نه تنها از منظر فنی، بلکه از منظر مدیریتی-نظارتی نیز به موضوع ایمنی زیرساختهای حساس در مناطق پرتنش مرتبط است.
در ادامه این پرونده، برخی کارشناسان گزارش دادهاند که افکار عمومی و نهادهای بینالمللی با توجه به این حادثه، به موضوع پایداری و ایمنی تحت فشارهای سیاسی و نظامی نیز مینگرند. با وجود تضادهای موجود در روایتها در باره منبع حمله، واقعیت این است که نتیجه این رویداد، تأکید دوباره بر نیاز به حفاظتهای هوشمندانهتر و بازنگریهای منسجمتر در سطح بینالمللی و داخلی برای حفظ امنیت هستهای است. در این راستا، کشورهای مختلف و سازمانهای بینالمللی به بررسی راهکارهای عملی برای کاهش ریسکهای اجرایی و افزایش ظرفیت پاسخگویی به حوادث احتمالی میپردازند. این فرایند، به ویژه در مناطقی که زیرساختهای انرژی حساس و دارای تابشهای رادیواکتیو هستند، از اهمیت بالا برخوردار است و میتواند به عنوان یک تجربه یادگیری برای تقویت چارچوبهای ایمنی در سطح جهانی تعبیر شود.
در نهایت، باید توجه داشت که گزارشها و ارزیابیهای فنی درباره این موضوع، همچنان در حال توسعه است و نتایج دقیقتر و احتمالا جزئیتری در آینده منتشر خواهد شد. با این وجود، نکته کلیدی این است که ایمنی و پایداری این سازه حفاظتی و سایر بخشهای مرتبط با ایمنی هستهای، در هر کشوری از جمله ایران، از اولویتهای حیاتی است و نیازمند سازوکارهای بهبود مستمر در زمینه نگهداری، بازسازی و بازرسیهای دورهای است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این موضوع به عنوان یک تجربه مهم در چارچوب حفاظت از کارکنان، محیط زیست و امنیت عمومی در حوزه انرژی هستهای محسوب میشود.
تحلیل حقوقی-اجرایی
در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، ایمنی و پایداری زیرساختهای حیاتی از جمله نیروگاهها و تجهیزات هستهای از اهمیت ویژهای برخوردار است. هر گونه نقص در حفاظتهای ایمنی باید با دقت و بهصورت شفاف پیگیری شود تا از ایجاد خطرات عملیاتی برای جان و مال مردم جلوگیری شود. این مطلب، بدون ورود به مباحث سیاسی، به مسائل اجرایی غیرسیاسی و امنیتی میپردازد و به مرور نحوه بهکارگیری و بهبود سیستمهای حفاظتی را در قالب چارچوبهای ملی و تعهدات بینالمللی بررسی میکند. از نگاه حقوقی-اجرایی، تاکید بر شفافیت بازرسیها، بهبود فرایندهای نگهداری و بازنگریهای منظم در طراحی و اجرای پوششها میتواند به ارتقای ایمنی و کاهش ریسکهای احتمالی کمک کند. همچنین، در واکنش به رویدادهای مشابه در سطح بینالمللی، رعایت اصول مسئولیتپذیری، پاسخگویی سریع به حوادث و حفظ سلامت عمومی باید به عنوان خطوط قرمز اجرایی در چارچوب قوانین داخلی و تعهدات بینالمللی مدنظر باشد. این تحلیل به جنبههای اجرایی ایمنی، نگهداری و بازسازی مربوط به تجهیزات حفاظتی میپردازد و به هرگونه ملاحظات سیاسی یا جهتگیریهای جناحی بیطرفی میدهد تا امنیت و پایداری زیرساختهای حساس حفظ شود.