گزارشی از سخنان ظریف در عراق: رویکردی میانراهی برای منطقه
در حاشیه نمایشگاه بین المللی کتاب عراق، محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین ایران، درباره نقش شعارهای راهبردی جمهوری اسلامی و چگونگی توازن روابط با بازیگران بزرگ منطقه سخن گفت. به گزارش خبرآنلاین، به نقل از سایت «۹۶۴»، این اظهارات در پنل «دیپلماسی در زمان جنگ و آینده منطقه» مطرح شد و در ادامه گفتوگوهای دوجانبه و مذاکرات دپلماتی که به طور گسترده منتشر شده، مرور شد. در این نشست، ظریف به دو نکته مهم اشاره کرد: نخست اینکه ایران با تأکید بر شعار نه شرقی، نه غربی به دنبال رابطهای متوازن با قدرتهای بزرگ و کشورهای منطقه است؛ دوم اینکه میتوان از مسیرهای جدید گفتوگو و همکاری برای کاهش تنشها و تقویت همزیستی مسالمتآمیز بهره گرفت. به گزارش تیم آرشیو کامل، یکی از محورهای اصلی گفتوگو، پرهیز از تقابلهای طولانیمدت و پذیرش همکاریهای سازنده با شرکای شرق و غرب است. در این چارچوب، ایران به دنبال ساختن سازوکارهای توازن است تا آسیبی به روندهای استقلال و اقتدار ملی وارد نشود.
ظریف در این نشست به صراحت بیان کرد که نتیجه دو دهه تجاوزگری در منطقه روشن است و ریشه بسیاری از بحرانها را در رفتار برخی رژیمهای فرامنطقهای دانست. وی همچنین تأکید کرد که نباید به دوران گذشته پایبند ماند و باید به آینده نگاه کرد تا از تکرار اشتباهات گذشته جلوگیری شود. در حالی که برخی از سخنان وی با صراحتی قابل توجه همراه بود، او با اشاره به طرحهایی مانند «مودت» و «مناره» سعی کرد از فرصتها برای ایجاد شبکههای گفتوگوی اسلامی و همکاری هستهای بینالمللی بهره گیرد. این طرحها، که در رسانههای مختلف به آنها اشاره شده، به معنای گسترش چشمانداز همکارانه در منطقه و فراتر از مرزهای جغرافیایی است. به گزارش خبرگزاری ایرنا، ظریف توضیح داد که پروژه «مودت» به معنای آفریدن سازمان گفتوگوی اسلامی برای شرق آسیا بوده و هدف آن کاهش خصومتها و تقویت دوستیهای منطقهای است. همچنین او از طرح «مناره» صحبت کرد که به معنای شبکه تحقیقات و پیشرفت هستهای خاورمیانه است و هدف آن استفاده مسالمتآمیز از فناوری هستهای است تا انرژی پایدار برای کشورهای منطقه فراهم شود.
در بخش دیگری از سخنان خود، ظریف بر این نکته تأکید کرد که در صورت وجود فناوری غنیسازی در ایران، این فناوری میتواند با همکاری برادران عرب و مسلمانان به اشتراک گذاشته شود تا انرژی شکافتپذیر برای منطقه فراهم شود. وی تأکید کرد که کشور ایران به دنبال انرژی هستهای برای اقتصاد و رفاه مردم است، نه سلاحهای کشتار جمعی. به این ترتیب، اگر شرکای منطقهای بتوانند شکافت را توسعه دهند، میتوان این فناوری را با حفظ اصول ایمنی و مقررات بینالمللی با همکاری سایر کشورهای منطقه به اشتراک گذاشت. ظریف همچنین با بازنگری در تاریخ روابط ایران و عراق و اشاره به سفرهای خارجی خود، از عمق مناسبات میان دو کشور گفت و اظهار داشت که نخستین سفر خارجی او پس از پایان مسئولیت رسمی، به عراق بود و این موضوع نشان از تعلق خاطر ویژهاش به منطقه است. او همچنین از سفرهایش به سایر کشورهای منطقه و جهان سخن گفت و با تأکید بر وجود تاریخ مشترک تمدنی بین ایران و عراق، به سابقههای تاریخنگاری و تمدنی اشاره کرد که به دوران باستان بازمیگردد. ظریف با بیان اینکه ایران به هیچ منطقه، سرزمین یا شخصی نیاز ندارد، افزود که باید با حفظ ارزشها و تاریخ خود در منطقه حضور داشت و از همسایگان و دوستان منطقه به عنوان شریکان برابر یاد کرد.
وی در بخش دیگری از صحبتهایش به موضوعات حساس بینالمللی پرداخت و از فضای تند و تیز مناظرات و اتهامات برخاسته از برخی طرفها انتقاد کرد. او با یادکرد از شهید سلیمانی، به افرادی که از کنترل چهار پایتخت عربی سخن گفتهاند اشاره کرد و گفت که چنین عبارتی احمقانه است و مانع از همکاریهای منطقهای میشود. ظریف در این بخش تصریح کرد که ایران به دنبال تقویت ثبات در منطقه است و هیچ نیازی به اشغال یا تسلط بر سرزمینهای دیگر ندارد. وی تأکید کرد که ایران تمایل دارد با همسایگان و دوستان منطقه به همراه هم در برابر تهدیدات مشترک ایستادگی کند و از ابتکارهای دیپلماتیک برای تقویت صلح و امنیت در خاورمیانه استفاده کند. همچنین وی با اشاره به جنگهای اخیر و تهدیدات ایالات متحده، پیشنهاد کرد که رویکردی امن و عقلانی را در پیش بگیریم و به جای واکنشهای تبلیغاتی، به مصالحه و گفتوگو بپردازیم.
در پایان این نشست، ظریف با تاکید بر اهمیت تعیین چارچوبی برای رابطه با چین، روسیه و غرب به صورتی متعادل، گفت که این روابط باید به گونهای باشد که از دیکتههای خارجی جلوگیری کند و منافع ملی ایران را در اولویت قرار دهد. شعار نه شرقی، نه غربی که در میان اصول انقلاب اسلامی جایگاه ویژهای دارد، از منظر وی به عنوان راهبردی برای حفظ استقلال اقتصادی و امنیت ملی مطرح شد. او بر این باور بود که این شعار باید به عنوان پایهای برای روابط با کشورهای همسایه و سازمانهای منطقهای مدنظر قرار گیرد تا بتوان با حفظ هویت ملی به توسعه و امنیت مشترک دست یافت. در نهایت با توجه به تنوع دیدگاهها در گفتوگوهای دیپلماتیک و تأکید بر رویکردهای سازنده و غیرتنشآلود، به نظر میرسد که دیپلماسی آینده منطقهای به سمت تعامل و همکاری محوریت بیشتری پیدا خواهد کرد، به خصوص در زمینههای امنیتی، اقتصادی و فناورانه.
تحلیل نقادانه: چارچوب قانونی و اجرایی ایران در قبال سیاست نه شرقی، نه غربی
این سخنان در راستای یک چارچوب قانونی و عملیاتی قرار میگیرد که هم میتواند به تقویت امنیت ملی منجر شود و هم امکان توسعه همکاریهای بینالمللی را به گونهای متوازن فراهم کند. از منظر حقوقی و اجرایی، رعایت موازنه بین استقلال ملی و تعهدات بینالمللی از جمله حفظ تعهدات و الزامات مربوط به فناوری هستهای و همکاریهای علمی اهمیت دارد. در این راستا، مدلهای پیشنهادی مانند مودت و مناره میتواند با وجود چارچوبهای حقوقی بینالمللی، به تقویت گفتوگو و همکاری منطقهای بدون نقض اصول حاکمیت ملی منجر شود. با این حال، اجرای چنین طرحهایی نیازمند مجموعهای از سازوکارهای شفاف و پاسخگو است تا از گزند سوءتفسیرها یا ادعاهای سیاسی جلوگیری شود. همچنین باید به مقتضیات اجرایی در سطح محلی و بینالمللی توجه نمود: تقویت همگرایی در حوزههای انرژی و فناوری، ایجاد قراردادهای همکاری با کشورهای همسایه با رویکرد معقول و حفظ اصول امنیتی و غیرعادیشدن شرایط منطقهای. انتظار میرود که با بهرهگیری از این رویکردهای دیپلماتیک، ایران بتواند در چارچوب قوانین و مقررات بینالمللی، حضور فعال و مؤثری در منطقه داشته باشد بدون اینکه به منافع مشروع دیگران تعرض شود یا منافع ملی به خطر بیفتد. این رویکرد از منظر استراتژیک نیز به تقویت ثبات منطقهای کمک میکند و میتواند به جلوگیری از تشدید تنشها و رونق همکاریهای اقتصادی و علمی منجر شود. در نهایت، تداوم گفتوگوهای سطح بالا و تقویت تعامل با کشورهای منطقه، به ویژه عراق و سایر همسایگان، میتواند این شعار را به واقعیت تبدیل کند که نه شرقی، نه غربی، بلکه شرکایی برابر و متوازن در منطقه وجود دارند.