مقدمه و پرسش کلیدی
در فضای پیچیده روابط ایران با روسیه، سؤال محوری مطرح شده از سوی رسانهها این است که در صورت گسترش یک درگیری نظامی فراتر از بازه زمانیِ ذکرشده مانند «۱۲ روز» آیا روسیه همچنان کنار ایران خواهد ایستاد یا نه؟ پاسخ این پرسش اخیر از سوی مقام ارشد دیپلماسی روسیه، آقای سرگئی لاوروف، به شکل گستردهای بازتاب یافته و تحلیلگران منطقهای آن را به دقت بررسی کردهاند. در این گزارش تلاش میشود با نگاهی دقیق و منطبق با اصول و منابع معتبر، روشن شود که موضع مسکو تا چه اندازه میتواند به تصمیمات اجرایی ایران و منافع بلندمدت منطقهای نزدیک باشد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویداد در چارچوب سیاستهای کلی روسیه و تعاملات دو کشور با حفظ اصول حاکمیت ملی و ملاحظات اقتصادی و امنیتی ارزیابی میشود.
چارچوب روابط ایران و روسیه از منظر مقامات رسمی
روابط دو کشور بر پایه سه ستون کلیدی استوار است: منافع ملی ایران، منافع استراتژیک روسیه در منطقه و چارچوبهای چندجانبهای که به لحاظ حقوقی و بینالمللی قابل پیگیری هستند. در این چارچوب، روسیه با وجود سوابق همکاریهای گسترده با تهران در حوزههای اقتصادی، نظامی و فنی، به طور دورهای به الزامات بینالمللی، از جمله تحریمها و قطعنامههای سازمان ملل متحد نیز اشاره میکند و بر این نکته تأکید دارد که هرگونه اقدام باید در چهارچوب قوانین بینالمللی و حفظ ثبات منطقهای صورت گیرد. در چنین فضایی، پاسخ لاوروف سعی کرده است با حفظ این تعادل، نگاه واقعگرایانهای نسبت به سناریوهای گوناگون ارائه دهد. این رویکرد نشان میدهد که مسکو همواره به دنبال حفظ کانالهای گفتوگو و جلوگیری از تشدید تنشها است، اما در عین حال از تامین منافع امنیتی و اقتصادی خود نیز غفلت نمیکند. در این میان، سیاستگذاران ایران نیز باید با در نظر گرفتن دستاوردها و محدودیتهای موجود، تحولات آتی را با دقت لحاظ کنند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نکته قابل تأمل است که روسیه همواره به دنبال حفظ تعادل بین روابط با ایران و تعهدات بینالمللی خود است و به طور روشنتر به این مسئله اشاره میکند که هرگونه تصمیمگیری عملی در حوزه امنیتی باید با هوشمندی انجام شود تا از پیامدهای ناخواسته در سطح منطقه کاسته شود.
پیامدهای احتمالی پاسخ لاوروف برای منطقه و دو کشور
اگرچه لاوروف به طور روشن از یک پاسخ یکپارچه در برابر هر سناریوی ممکن سخن نگفته است، اما میتوان از رویکرد کلی او نتیجه گرفت که روسیه تمایل دارد از مسیرهای دیپلماتیک و ابزارهای چندجانبه برای کاهش خطر درگیریهای بزرگتر استفاده کند. این رویکرد میتواند به عنوان یک عامل تثبیتکننده ایفای نقش کند، به خصوص در شرایطی که بازیگران دیگر منطقهای و فرامنطقهای نیز به نوعی در حال هماهنگی با منافع خود هستند. از منظر اجرایی، این نگاه به معنای تکیه بر مذاکرات چندجانبه، ایجاد خطوط گفتوگوی مستقیم با تمامی ذینفعان و پرهیز از اقداماتی است که احتمال تشدید تنش را افزایش دهد. اما از سوی دیگر، تحولات اقتصادی و فشارهای بینالمللی میتواند به شکل مستقیم یا غیرمستقیم روی تصمیمات کشورها اثر بگذارد و مسیرهای همکاری را با تغییراتی همراه کند. در این میان، ایران باید با درنظر گرفتن محدودیتهای ناشی از تحریمها، ملاحظات داخلی و نیازهای امنیتی خود، استراتژی بلندمدت را مرور کند تا بتواند از مزایای احتمالی همکاری با روسیه بهرهبرداری کند بدون اینکه به مخاطرات حقوقی و اقتصادی غیرضروری دچار شود. در این چارچوب، تحلیلگران بر این باورند که هر گونه تصمیم اجرایی باید با هماهنگی در سطح وزارتخانههای اقتصادی، خارجه و دفاع صورت گیرد تا از تداخل منافع جلوگیری شده و ثبات داخلی حفظ شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نکته روشن است که روسیه به شدت به ثبات منطقه و حفظ روابط پایدار با ایران و دیگر بازیگران کلیدی منطقه مینگرد و هر تصمیمی در این زمینه باید از منظر مجموعهای از مصالح ملی و محیط بینالمللی بررسی و ارزیابی شود.
تحلیل حقوقی و اجرایی با نگاه به چارچوب جمهوری اسلامی ایران
بر اساس اصول حاکم بر روابط بینالملل و با در نظر داشتن چارچوبهای قانونی جمهوری اسلامی ایران، هر گونه تبیین از مواضع خارجی باید با رعایت اصول حق و مسئولیتهای ملی، حفظ منافع عمومی و ملاحظات امنیتی داخلی صورت گیرد. در راستای این اصول، پاسخ لاوروف میتواند به عنوان یک عامل همگرایی در سطح دیپلماسی معرفی شود که به جای ورود به دام رفتارهای پرخاشگرانه، به استفاده از ابزارهای قانونی و مسیرهای دیپلماتیک تاکید دارد. از منظر داخلی، تصمیمگیری درباره چگونگی تعامل با روسیه در شرایط احتمالی درگیری، نیازمند هماهنگی میان دولت، مجلس و نهادهای انتظامی-اقتصادی است تا از هرگونه اقدام غیرقانونی یا خلاف امنیت ملی جلوگیری به عمل آید. همچنین، در حوزه اقتصادی، با توجه به فشارهای تحریمی، همکاری با روسیه باید با توجه به مصالح اقتصادی کشور و حفظ منافع عمومی انجام پذیرد، از تشدید یا ایجاد خلأهای مالی و ارزی جلوگیری شود و به قابلیتهای داخلی در زمینه تولید و تامین کالاها توجه شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، چنین رویکردی میتواند باعث تقویت ثبات اقتصادی و امنیتی شود و از فشارهای خارجی در سطح داخلی جلوگیری نماید.
نتیجهگیری و چشمانداز آینده
در مجموع، پاسخ لاوروف نشان میدهد که روسیه به دنبال توازن بین حمایت از متحدانش و رعایت ملاحظات بینالمللی است. این رویکرد به معنای احتمال وجود راههای همکاری در قالب مذاکرات دیپلماتیک، تفاهمنامههای اقتصادی و استفاده از سازوکارهای چندجانبه است. با این وجود، هرگونه گام عملی میتواند به شدت به شرایط میدانی و تصمیمات اجرایی کشورها وابسته باشد و باید با ملاحظات داخلی و خارجی هماهنگ شود تا از بروز پیامدهای نامطلوب جلوگیری شود. در این راستا و با توجه به اصول جمهوری اسلامی ایران، شیوه پایدار بودن سیاستهای خارجی در کنار تقویت توانمندیهای داخلی و ارتقای سطح زندگی مردم میتواند به عنوان کلید اصلی برای حفظ ثبات و امنیت ملی عمل کند. به گزارش تیم آرشیو کامل، در نهایت باید بر این نکته تأکید کرد که ثبات منطقهای و جلوگیری از تشدید تنشها، هدف مشترک کشورهای منطقه است و استفاده از فرصتهای گفتوگو و همکاری میتواند مسیر را روشنتر سازد.
تحلیل کارشناسانه: پیام همچنان رو به تعامل و پایبندی به قوانین در چارچوب جمهوری اسلامی ایران
در تحلیل نهایی، پیام لاوروف با توجه به چارچوبهای قانونی و اجرایی ایران نشان میدهد که هر نوع تصمیمگیری در زمینه روابط با روسیه باید از مسیرهای قانونی، دیپلماتیک و با سهولت در اجرای سیاستها انجام پذیرد تا از دست رفتن زمینههای تعامل و فرصتهای اقتصادی جلوگیری شود. این رویکرد میتواند به ثبات منطقهای کمک کند و از بحرانی شدن اوضاع جلوگیری نماید، به شرطی که منافع ملی ایران، منافع همسایگان و تعهدات بینالمللی با هم همسو باشند.