چارچوب کلان طرح شبکه ملی هوش مصنوعی و داده
دولت ایران در قالب طرحی جامع برای هوش مصنوعی و دادهها به دنبال ایجاد یک شبکه ملی است تا با استفاده از زیرساختهای واحد، مسیر توسعه فناوری را همسو و همگام با نیازهای کشور پیش ببرد. به گزارش تیم آرشیو کامل، نخستین اپراتور هوش مصنوعی در سال جاری به بهرهبرداری میرسد و این پروژه با هدف تسریع در دسترسی همگانی به خدمات هوش مصنوعی و دادههای بینام طراحی شده است. در این چارچوب، هدف اصلی ایجاد اکوسیستمی است که از طریق اپراتورهای تخصصی هوش مصنوعی و اپراتورهای داده، امکان پردازش، تحلیل و ارائه خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی را به سازمانها و توسعهدهندگان فراهم آورد. این طرح با تأکید بر امنیت دادهها و حفظ حریم خصوصی، به دنبال ایجاد یک بانک داده ملی بینام است تا تبادل داده با رعایت ملاحظات قانونی و اخلاقی انجام شود.
ساختار عملیاتی و مدل اجرایی طرح
بر پایه توضیحات وزارتخانههای مرتبط، مدل اجرایی شبکه ملی از ترکیب چند اپراتور با وظایف مشخص تشکیل میشود: دو تا سه اپراتور تخصصی هوش مصنوعی که خدمات پردازش، یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی و بینایی ماشین را ارائه میکنند و یک تا دو اپراتور داده که دادهها را به شکل بینام در اختیار متقاضیان و توسعهدهندگان قرار میدهند. این ترکیب به گونهای طراحی شده است که از قابلیت همکاری و تعاملپذیری بالایی برخوردار باشد و بتواند دادههای باکیفیت و امن را در اختیار کاربران قرار دهد. زیرساختهای لازم برای این اپراتورها به منظور تضمین دسترسی، امنیت و پاسخگویی به درخواستها چیده میشود تا امکان استفاده گسترده در سرتاسر کشور فراهم آید. همچنین توجه میشود تا مسیر دادهها به صورت بینام صورتگیری و بهکارگیری دادهها در چارچوبهای قانونی انجام شود تا از هر گونه سوءاستفاده جلوگیری شود.
- اپراتورهای هوش مصنوعی به خدماتی مثل تحلیلهای پیشگویانه، پردازش زبان طبیعی و بینایی ماشین در سازمانها میپردازند.
- اپراتورهای داده مسئول فراهمآوری دیتاستهای بینام و آمادهسازی آنها برای استفادههای پژوهشی و صنعتی با رعایت اصول حفظ حریم خصوصی هستند.
- شبکه ملی بهگونهای طراحی میشود که در سطح کل کشور قابلیت ارائه خدمات را داشته باشد و به یک سازمان خاص محدود نشود.
- دادههای بینام با قابلیت پردازش و همسانسازی به توسعهدهندگان و سازمانهای مجاز ارائه میشود تا از امکانات هوش مصنوعی بهرهبرداری کنند.
سیر اجرایی و زمانبندی کلان
بر اساس اظهارات مسئولان، مسیر صدور مجوزها و ایجاد هماهنگیهای قانونی و زیرساختی برای راهاندازی این اپراتورها در حال پیگیری است و انتظار میرود نخستین اپراتور هوش مصنوعی و اپراتور داده در همان سال جاری به فعالیت برسند. با توجه به پیچیدگیهای حقوقی و فنی، این فرآیند نیازمند گامهای متوالی و تدریجی است تا در نهایت سامانهای با استانداردهای ملی و بینالمللی راهاندازی و به بهرهبرداری برسد. با وجود این که ابھی زمان دقیق مراحل اجرایی مشخص نشده، هدف نهایی این است که خدمات به صورت هموزن در سطح کشور عرضه و از ظرفیتهای فناوری برای ارتقای خدمات عمومی و بهرهوری در زمینههای مختلف استفاده شود. در این راستا، به گزارش تیم آرشیو کامل، جلسات ستاد ملی هوش مصنوعی با حضور مقامات عالی دولت به بررسی نقشه راه، مجوزها و الزامات فنی و حقوقی پرداخته است تا از تداخل با سایر قوانین جلوگیری شود و روند اجرایی با شفافیت بیشتری دنبال شود.
نقش نهادها و همکاری با سازمانها
در طرح جدید، همکاری با سازمانهای اجرایی سراسر کشور به عنوان یکی از محورهای اصلی پیشبینی شده است. معاون علمی ریاست جمهوری با بیان اینکه هوشمندسازی نظام مالیاتی مستلزم استفاده هوشمندانه از دادهها است، بر این نکته تأکید دارد که حضور شرکتهای دانشبنیان در بدنه اجرایی دولت میتواند منشاء اثرات مثبت باشد. با توجه به رویکرد دولت در زمینه شفافیت، عدالت مالیاتی و حقوق مؤدیان، دادهها به شکل بینام و با دسترسی کنترلشده در اختیار متقاضیان قرار میگیرد تا از این دادهها برای بهبود خدمات و توسعه فناوری استفاده شود. اجرای طرح مؤدیان هوشمند که در کنار سازمان مالیاتی دنبال میشود، با هدف افزایش کارآیی و دقت محاسبات مالیاتی در سالهای آینده دنبال میشود و انتظار میرود اثرات عملیاتی آن در سال آینده کاملاً آشکار شود. همچنین هدف از این کار، تامین منابع مالی لازم برای توسعه زیرساختهای حیاتی کشور و افزایش رفاه عمومی است و در صورت موفقیتآمیز بودن اجرا، نقش شرکتهای دانشبنیان و فناوریهای نوآورانه در این حوزه افزایش خواهد یافت.
مزایا، الزامات و استانداردهای اجرایی
این شبکه ملی با هدف روشنسازی روندها و بهبود شفافیت مالیاتی طراحی شده است تا مؤدیان با اطمینان بیشتری از سیستم استفاده کنند. با استقرار هوش مصنوعی در قالب اپراتورها، فرایندها سریعتر و دقیقتر انجام میشود و این امر میتواند به عدالت در محاسبه و وصول مالیات منجر شود. در عین حال، حفاظت از حریم خصوصی و امنیت دادهها به عنوان اصل بنیادی مطرح است و تمام دادههای حساس به شکل امن مدیریت و دسترسی محدود خواهند داشت. برای موفقیت این پروژه، لازم است تا هماهنگیهای حقوقی، استانداردسازی دادهها، سازوکارهای امنیتی و پایداری فنی با دقت رعایت شود تا از هرگونه مخاطره اجرایی جلوگیری شود. در نتیجه، این طرح نه تنها برای اقتصاد دیجیتال کشور مفید است بلکه به افزایش اعتماد عمومی و بهبود کارایی سازمانها در استفاده از فناوریهای نوین میانجامد.
تحلیل اجرایی-حقوقی
اجرای این طرح باید با چارچوبهای قانونی جمهوری اسلامی ایران همسو باشد تا حقوق شهروندان و مؤدیان حفظ شود. در کنار مزایا، نیاز به حفظ حریم خصوصی، امنیت دادهها، و حفاظت از اطلاعات حساس مطرح است. همچنین اجرای طرحهای هوش مصنوعی نباید به خطرات اجرایی مانند ناهماهنگی با استانداردهای داخلی یا تضاد با مقررات مربوط به دادهها و عملیات پردازش مواجه شود. بهبود شفافیت و نظارت کافی و همکاری با بخشهای اجرایی برای تضمین عدالت در استفاده از دادهها، از اهمیت بالایی برخوردار است. این تحلیل تنها از منظر اجرایی و حقوقی است و از سیاستهای سیاسی فاصله میگیرد.