روز جهانی کوهستان ۲۰۲۵: نقش یخچالهای کوهستانی در آینده آب ایران
در آستانه روز جهانی کوهستان ۲۰۲۵، جهان با شعار «یخچالهای کوهستانی اهمیت دارند» به نقش حیاتی یخچالهای طبیعی در اکوسیستمهای مرتفع و بهطور ویژه در تامین آب برای جوامع کوهستانی و به تبع آن پاییندستها میپردازد. با گرمایش جهانی، کاهش پوشش برف و یخ در ارتفاعات به عنوان یک روند گسترده دیده میشود و ایران که در کمربند بیابانی کره زمین قرار دارد، نسبت به این پدیده آسیبپذیرتر بهنظر میرسد. به گزارش تیم آرشیو کامل، فهم دقیق این تغییرات میتواند به طراحی سیاستها و اقدامهای مؤثر منجر شود تا از تبعات کمآبی و بیآبی در سالهای آینده بکاهد.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و اقلیم خشک-مرطوب بیشتر از بسیاری از نقاط جهان با چشمانداز کاهش تدریجی ذخایر آبی در ارتفاعات روبهرو است. با وجود تنوع منابع آبی، روند کوتاهشدن دوره پوشش برفی و کاهش غلظت یخچالهای کوهستانی میتواند در بلندمدت به کاهش مداوم دبی رودخانههای بالادستی، کاهش روانآبهای فصلی و تاخیر در بازرسهای آبی منجر شود. این تغییرات به طور مستقیم بر تأمین آب شرب، کشاورزی و صنایع بالادستی در مناطق کوهستانی و نیز اکوسیستمهای مرتبط با آنها اثرگذار است. در این راستا، شعار روز جهانی کوهستان ۲۰۲۵ با محوریت «یخچالهای کوهستانی اهمیت دارند» بهعنوان یک پرچم اطلاعرسانی مطرح شده تا توجه به حفظ این عامل حیاتی تقویت شود.
در تحلیلهای محلی و ملی، توجه به نحوهٔ مدیریت منابع آبی و استفاده از فناوریهای کارآمد در مصرف آب و بازچرخانی آن، از اهمیت بالایی برخوردار است. بهرغم وجود طرحهای مختلف سدسازی و انتقال آب در دهههای گذشته، که با هدف پاسخ به نیازهای آبی بلندمدت کشور طراحی شدهاند، برخی از این پروژهها با چالشهای زیستمحیطی و کارآمدی روبهرو شدهاند و پیامدهایی مانند تغییر در الگوی جریان رودخانهها و کاهش منابع آبی سطحی را به همراه داشتهاند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نکته نشان میدهد که در کنار توسعهٔ زیرساختهای آبی، باید به اصلاح ساختاری در مصرف و مدیریت منابع آب نیز توجه جدی صورت پذیرد تا از تداوم کاهش ذخایر یخچالی جلوگیری شود و دسترسی به آب پایدار برای نسلهای آینده تضمین گردد.
یکی از اصولیترین مولفههای پاسخ به این چالشها، ترکیب دو محور اصلی است: (۱) اقدامات پیشگیرانه برای کاهش فشارهای مصرفی بر منابع فسیلی، حفظ جنگلها و مراتع و کاهش وابستگی به خودروهای شخصی، و (۲) اقدامهای سازگار با شرایط محیطی که به کارگیری شیوههای معیشتی کمآببر و بهبود کارایی مصرف آب را در دستور کار قرار میدهد. این دو محور باید در قالب سیاستهای اجرایی قابل اندازهگیری، با مشارکت جامع مردم و بخشهای مختلف اجرایی پیاده شوند. همچنین ارتقای آگاهی عمومی و آموزشهای تخصصی به جوامع محلی برای مدیریت بحرانهای گرمایی و حفظ منابع آبی در ارتفاعات ضروری به نظر میرسد تا از تکرار تجربههای نامطلوب و هدررفتهای آب جلوگیری شود.
با نگاهی به روندهای جهانی، میتوان گفت که گرمایش زمین با تغییرات ساختاری در توزیع و زمانبندی دسترسی به آب منجر میشود و کاهش عمق و سطح یخچالهای کوهستانی میتواند به طور پایداری بر قابلیت تأمین آب اثرگذار باشد. برای ایران، این پدیده به معنای نیاز مبرم به سرمایهگذاری در بازتوانی ذخایر یخچالی، پایش منظم مخازن و بهبود سامانههای آبیاری است. همچنین، توجه به بهبود مدیریت منابع آب و کاهش اتلافها در تمامی بخشها برای حفظ امنیت آب ضروری است. در این راستا، اصلاحات ساختاری در روند اجرایی که برای مدیریت تقاضا و تخصیص آب انجام میشود، میتواند به کاهش فشار بر یخچالهای کوهستانی و حفظ پایداری اکوسیستمهای وابسته به آن منجر شود. بهطور کل، حفظ یا احیای یخچالهای کوهستانی یک مسئلهٔ محیطزیستی نیست تنها؛ بلکه مسئلهای اجتماعی-اقتصادی است که با امنیت آب، کشاورزی پایدار و کیفیت زندگی در مناطق کوهستانی گره خورده است.
در پایان، توجه به مباحثی مانند کیفیت اجرای طرحهای آبی و نقش تشکلهای مردمی در مدیریت منابع آب، بهویژه در زمانهای بحرانی، میتواند به بهبود کارایی و شفافیت در تصمیمگیریها منجر شود. همچنین، با توجه به شرایط اجرایی کشور و قوانین زیستمحیطی، هر گونه تصمیمگیری که به منابع آبی آسیب بزند باید با ارزیابی دقیق زیستمحیطی همراه باشد و از نظر حقوقی پاسخگوی مسائل مربوط به حقوق آبی و حفاظت از محیط زیست باشد. گامهای آینده باید با هدف حفظ یخچالهای کوهستانی و تقویت تابآوری مناطقی که به طور مستقیم به این منابع وابستهاند برداشته شود تا بتوان به شیوهای عادلانه و کارآمد به نیازهای آبی کشور پاسخ داد.
تحلیل تخصصی با رویکرد اجرایی و حقوقی ایران
در چارچوب قوانین و مقررات جاری ایران، با وجود افزایش گرمایش زمین و کاهش مداوم پوشش یخی در ارتفاعات، بهرهگیری از مدلهای مدیریتی یکپارچه منابع آب (IWRM) و بهبود کارایی مصرف آب در بخشهای مختلف، بهویژه کشاورزی و صنعت، از اهمیت بسزایی برخوردار است. این تحلیل تأکید دارد که تصمیمات اجرایی باید با شفافیت، مشارکت عمومی و پاسخگویی به جامعه انجام شود تا از تکرار تجربههای گذشته که به هدررفت منابع آبی منجر شدهاند، درس گرفته شود. همچنین، هر طرحی که به منابع آبی آسیب برساند باید با ارزیابی زیستمحیطی دقیق و پایش منظم همراه باشد و مسیرهای قانونی و نهادی برای پاسخ به مطالبات علمی و مردمنهادها فراهم گردد. در نتیجه، رویکردی که به حفظ منابع آبی و یخچالهای کوهستانی میانجامد، باید با رعایت حقوق آبی، حفظ محیط زیست و کارایی اقتصادی همسو شود تا توسعهٔ پایدار با محوریت شفافیت و مشارکت شکل بگیرد.