سند تازه درباره کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲: اعترافات آیزنهاور و روایت محرمانه آمریکا
در مسیر بازنگری تاریخ معاصر ایران و بررسی نقش کشورهای خارج از مرزها در رویدادهای داخلی، پژوهشگران و مورخان به سندی جدید دست یافتهاند که به بررسی دخالتهای ایالات متحده در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ میپردازد. این سند که از مجموعه اسناد آرشیو دیپلماتیک آمریکا استخراج شده و در قالب کتابخانه اجراییِ Foreign Relations of the United States (FRUS) منتشر شده است، به وضوح نشان میدهد که مداخله سیاسی-اطلاعاتی غرب در آن دوره چگونه به تغییر مسیر سیاسی ایران منجر شد. مطابق با این منبع، یادداشتهای روزانه یکی از مقامات ارشد آمریکا، از جمله اشاره به حمایتهای covert و بازگرداندن شاه به قدرت مطرح است. از منظر پژوهشگران، این گزارشها به شفافسازی جنبههای پنهانِ رویدادها کمک میکند و تأکید میکند که مجموعهای از اسناد داخلی سازمان سیا و اظهار نظرهای مقامات انگلیسی و آمریکایی، نقشآفرینی غرب در رویدادها را روشن میکند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این اسناد بخشی از یک مجموعه بزرگتر است که پس از سالها از حالت محرمانه خارج شده و در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است.
در این گزارشها آمده است که «کاری که انجام شد مخفی بود» و اگر این واقعیتها آشکار میشدند، نه فقط آموزگارهای منطقه بلکه آیندهای از لحاظ سیاسی-استراتژیک برای غرب دشوار میشد. در متن فارسی ترجمهشدهی این یادداشتها نکتهای کلیدی وجود دارد: تلاش برای بازگرداندن شاه به قدرت در ایران و کنار گذاشتن مصدق. ترجمههای فارسی و انگلیسی بخش مربوطه از این یادداشتها در قالب گزارشهای FRUS منتشر شده است و نشان میدهد که عملیات در آن دوران بهطور «مخفی» انجام شده است. سیر تطبیقی این یادداشتها با سایر اسناد و تحقیقات تاریخی نشان میدهد که این عملیات نه تنها به دلیل هدف سیاسی-اقتصادی، بلکه به دلیل حفظ آبروی دولتهای دخیل در آن مقطع، بهطور گستردهای محرمانه نگهداشته شد. این تبیینها بهویژه در دوران معاصر برای تحلیل بهترِ نقش آمریکا و بریتانیا در تحولات ایران اهمیت دارد و به تحلیلگران امکان میدهد تا فراز و فرودهای این رویداد را در چارچوبی مستند و تاریخی بررسی کنند.
نقش فردی که در متن به آن اشاره شده، از نظر تاریخی اهمیت دارد: مامور CIA که در گزارشها به عنوان «مامورِ ما» یاد میشود، با وجود خطرات زیادی که برای امنیت عملیات داشت، به وظیفهی خود پایبند ماند و گزارشهایی دقیق ارائه کرد که به درک جامعتری از روند کودتا کمک مینماید. متنهای انگلیسی و ترجمههای فارسی بخش مربوطه به نحوی کنار هم قرار میگیرند که نشان دهد آیا میتوان با استناد به این منابع، تصویر واحدی از رویدادها ارائه کرد یا تفاوتهایی بین برداشتهای مختلف وجود دارد. با توجه به این اسناد، تاریخنگاران توضیح میدهند که چرا این رویداد به عنوان یک «عملیات مخفی» در یادداشتهای دیپلماتیک مطرح میشود و چگونه محرمانه ماندن این عملیات در آن زمان به عقبههای سیاسی-استراتژیک غرب مربوط بود.
در گزارشِ منبع، به طور مشخص تأکید میشود که این روزنوشت حدود هفت هفته پس از کودتا نوشته شده است و متن کامل آن در مجموعهای تحت عنوان FRUS 1952–1954 مخفی بود و فقط پس از گذشت نیمقرن از انتشار اولیه، به شکل عمومی قابل دسترسی شد. این سند، اگرچه به زبان انگلیسی نگارش شده و ترجمههای فارسی آن نیز وجود دارد، بهخوبی نشان میدهد که نگاه مقامات آمریکایی در آن زمان به سیاستهای منطقهای چگونه شکل گرفته است و چه عواملی منجر به تصمیمات حساس در کاخ سفید و وزارتخانههای مربوطه شده است. حفظ محرمانه بودنِ این گونه عملیات، از منظر پژوهشگران به معنای اهمیت استراتژیک این اقدامات برای غرب است و تفکیک دقیقِ نقش و مسئولیت هر بازیگر را در تاریخ معاصر ایران تسهیل میکند.
این گزارش، همانطور که در کتب و مقالات پژوهشی نیز آمده، بر اهمیتِ اطلاعاتِ محرمانه و نقشِ آگاهی از مستندات تاریخی برای تحلیل رویدادهای سیاسی تأکید دارد. تحلیلگران میگویند که بیاعتمادی به نسخههای رسمی و تبلیغاتی درباره کودتا با اتکا به اسناد اولیه و تطبیق آن با گزارشهای روزانه و ترجمههای دقیقی از منابع معتبر، میتواند تصویر دقیقتری ارائه دهد. در این راستا، بررسی این اسناد در کنار دیگر منابع تاریخی یا مصاحبههای پژوهشی، امکان بازنگری انتقادیتر در ذهن مخاطبان را فراهم میکند. به گزارش تیم آرشیو کامل، مطابقت و همخوانی این اسناد با سایر کارهای پژوهشی نشان میدهد که در دوره موردنظر، رویدادهای پیچیدهای در حال وقوع بودند و تصمیمگیریهای خارجی در قالب عملیات مخفی، نقش تعیینکنندهای در نتیجه این رویدادها داشتند.
در نهایت، پژوهشگران تأکید میکنند که هرگونه ارائه روایت واحد از این رویدادها بدون ارزیابی دقیقِ اسناد مخالف و ترجمههای مختلف، میتواند به انحراف در درک تاریخی منجر شود. بنابراین، تمرکز بر انتشار صحیح و قابل دسترسِ منابع، و همچنین بررسی دقیقِ ترجمهها و ترجیحات زبان در هر نسخه از مستندات، از اهمیت بالایی برخوردار است. این رویکرد بهویژه برای مخاطبانِ علاقمند به تاریخ ایران-آمریکا، و همچنین علاقهمندان به منطقها و سازوکارهای اجرایِ عملیاتِ مخفی، درخشش بیشتری پیدا میکند.
تحلیل اجرایی-حقوقی
در ادامه، نکتهای حیاتی پیرامون جنبههای اجرایی و قانونی این گزارشها مطرح میشود: حفظ و مدیریت شفافیت در آرشیوها و فرایندهای declassification یا فاشسازی اسناد، همواره مورد توجه نهادهای پژوهشی و نهادهای امنیتی بوده است. از منظر حقوقی، انتشار چنین اسنادی باید با رعایت موازین ملی و بینالمللی و با توجه به منافع عمومی انجام گیرد تا امکان پژوهشِ صحیح و تحلیلِ مستقل فراهم شود. همچنین ضروری است که چارچوبهای مشخصی برای ارزیابی منابع ترجمهشده و صحت ترجمهها وجود داشته باشد تا از هرگونه جانبداری یا تحریفِ معنایی جلوگیری شود. این رویکرد اجرایی-حقوقی میتواند به تقویت اعتماد عمومی نسبت به کار پژوهشی و بهخصوص تاریخ معاصر ایران-آمریکا منجر شود، بدون آنکه منافع امنیتی را undermine کند. بهطور خاص، مقامات پژوهشی باید به پذیرش محدودیتها و الزامات قانونی کشور میزبان و قوانین بینالمللی احترام بگذارند و از انتشار جزئیات حساس که احتمالاً به امنیت ملی یا منافع حیاتی کشورها آسیب میرساند، پرهیز کنند. این تحلیل، با هدف هدایتِ روندهای آتیِ انتشار و نقدِ مستندات تاریخی نوشته شده است تا از تداومِ راهبردیِ پژوهش تاریخ ایران و آمریکا حمایت کند.