سبیل لنینی حسن معجونی در «بچه مردم»؛ روایتی تاریخی با طنز
فیلم «بچه مردم» به کارگردانی محمود کریمی داستان گروهی از نوجوانان پرورشگاه را در فاصلۀ انقلاب تا آغاز جنگ تحمیلی روایت میکند. این اثر که در روزگار پرتنشِ ایران تولید شده، با تمرکز بر تجربههای روزمرهٔ جوانان و با رویکردی طنزآمیز ساخته شده است تا قاب تاریخیِ رویدادها را از دریچهٔ انسانمحورِ زندگیِ نوجوانان نشان بدهد. این روایت با حضور بازیگرانی چون مهبد جهاننوش، ایلیا یعقوبی، احسان احمدی و فرزین فلسفین شکل میگیرد و با گفتوگوهایِ نزدیکِ گروهِ تولید با کافهخبر و خبرگزاری خبرآنلاین، به تصویری دوباره از گذرِ زمان در آن دوره میپردازد. به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، این گفتوگو در کافهخبر انجام شد و کارگردان و بازیگران دربارهٔ لحنِ غیرِ شعاریِ کار و چگونگیِ نمایشِ تاریخِ سیاسی صحبت کردهاند. در توضیحاتِ پایانِ این متن نیز تصریح میشود که «به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل» چنین گفتوگویی صورت گرفته است.
آنچه در نقطهٔ ضعف یا قوتِ روایت به چشم میآید، سبیل لنینیِ حسن معجونی است؛ نمادی که نه به یک حزب خاصِ تاریخی وابسته است و نه تنها به عنوان یک ویژگیِ کاراکتری بلکه به عنوان زبانِ تصویریِ سازندهٔ فضاهای سیاسیِ دهههای ۵۰ و ۶۰ شمسی عمل میکند. این سبیلِ نمادین به همراهِ سایر شخصیتها و عناصرِ تاریخیِ فیلم، نقشی را ایفا میکند که در آشوبِ تاریخیِ آن دوران، تفاوتِ نگاهها را به شکلِ انسانیِ قابلِ لمس در معرضِ دیدِ مخاطبانِ جوان قرار میدهد. بازیِ حسن معجونی و حضورِ اطرافیانش به صورتِ همزمان با طرحِ سوالهایِ سیاسیِ آن دوره، تصویری چندلایه از سازوکارِ گروهها و جریاناتِ مخالفِ مبارزه را ارائه میکند و این در حالی است که کارگردان از زبانی غیرِ شعاری برای بیانِ این مفاهیم استفاده میکند.
سبیل لنینی به مثابهٔ نمادِ چندپارگی سیاسی
سبیلِ حسن معجونی تنها یک ویژگیِ بیرونی نیست؛ در بافتِ رواییِ فیلم به عنوان نمادی چندلایه عمل میکند که هر بار با گفتمانِ شخصیتهای دیگر و با رویدادهای تاریخیِ آن دوره همراه میشود. استفادهٔ هوشمند از چنین نشانیِ تصویری اجازه میدهد تا مخاطب با درکِ دورنمایی از فضای سیاسیِ زمانِ انقلاب و جنگ آشنا شود، بدون اینکه از سمتِ کارگردان پیروِ یک جناح خاص باشد. این رویکرد موجب میشود تا تاریخِ معاصر ایران به صورت تجربهٔ انسانیِ گروهی و با دیدِ نوجوانانِ پرورشگاهنشین به تصویر کشیده شود؛ تصویری که در آن سبیلِ لنینیِ معجونی، همچون سبدی از نمادهای سیاسیِ متعددِ آن دوره ظاهر میشود و به پیچیدگیِ تاریخ اشاره میکند.
طنز در روایت تاریخی: استفادهٔ هدفمند از شوخیها
یکی از محورهای اصلیِ گفتوگوهای تیم سازنده با کافهخبر و خبرآنلاین، نقشِ طنز در روایتِ تاریخی است. کارگردان اذعان دارد که لحنِ فیلم با هدفِ فرار از شعاری شدن طراحی شده است؛ به عبارتی، طنز به عنوان ابزاری برای گفتنِ حقیقتِ انسانیِ وقایع تاریخی به کار گرفته میشود و به جای تبلیغِ مستقیم، امکانِ درکِ عمیقتری از دغدغههای نوجوانانِ آن دوره را فراهم میکند. این رویکرد میتواند مخاطبانِ جوان و علاقهمند به تاریخِ سینما را به تأمل وادارد و دامنهٔ فهمِ تاریخ را فراتر از شکلِ رسمیِ روایتهای مرسوم گسترش دهد. با این وجود، برخی منتقدان بر این نکته تأکید کردهاند که طنز گاه میتواند به کاشتِ برداشتهای سطحی منجر شود؛ اما طرفدارانِ این روش معتقدند که در قالبِ روایتِ زندگیِ روزمرهٔ نوجوانان و برخوردهایِ انسانی با رویدادهای تاریخی، طنز کارکردِ آموزشیِِ مثبتی دارد و به بازشناختِ لایههایِ زمانِ انقلاب و جنگ کمک میکند.
نمایش تاریخی در قابِ پرورشگاه و گفتگو با رسانهها
فیلم با محوریتِ نوجوانانِ پرورشگاه، همین فضایِ اجتماعیِ کوچکی را میسازد که میتواند تصویرِ گسترهٔ تاریخیِ انقلاب و جنگ را روشن کند. این رویکرد، از منظرِ پژوهشی، به مخاطبِ جوان کمک میکند که به جای تکیه بر روایتِ رسمیِ تاریخ، تجربهٔ مستقیمِ زندگیِ روزمرهٔ افرادِ عادیِ آن دوره را لمس کند. گفتوگوهایِ کارگردان و بازیگران با کافهخبر و خبرآنلاین نیز نشان میدهد که پروژه با نگاهی پژوهشی و دقیق دنبال شده است و هدف، نشان دادنِ واقعیتِ تاریخی با زبانِ انسانی و روایی است. در گزارشِ منتشرشده از خبرگزاری خبرآنلاین، توضیح داده شد که چرا این رویکرد انتخاب شده و چگونه طنز و کاراکترهایِ انسانیِ داستان میتواند به درکِ بهتر مخاطبان کمک کند. همچنین اشاره میشود که این گفتگو با تأکیدِ تیمِ محتوایِ آرشیو کامل منتشر شده است.
پیامدهای فرهنگی و آموزشی روایت
فیلمِ مورد بحث، از نظرِ روایتی، سعی دارد با استفاده ازِ داستانِ نوجوانانِ پرورشگاه، به بازشناسیِ تاریخِ معاصر ایران بپردازد و از طریقِ زبانِ انسانمحورِ داستانی، به فهمِ بهترِ رویدادهایِ انقلاب و جنگ کمک کند. سبیلِ لنینیِ معجونی، به عنوان یک نشانِ تصویریِ قابلِ فهم برای نسلِ امروز، به مخاطب کمک میکند تا با مفاهیمِ پیچیدهٔ سیاسیِ آن زمان آشنا شود بدون اینکه به صراحتِ بیانیِ سیاسیِ یک جناح خاص متهم گردد. این رویکردِ روایی میتواند به تقویتِ فهمِ تاریخیِ جامعهٔ امروز کمک کند و به ایجادِ گفتگو و همفکری دربارهٔ گذشته و آینده بین نسلهای مختلف منجر شود. با وجودِ چالشهایِ نقدیِ پیرامونِ استفادهٔ از طنز در روایتِ تاریخ، این فیلم نشان میدهد که چگونه میتوان از طریقِ میانهرویِ روایی و نگاهِ انسانی به مفاهیمِ سیاسی، به درکِ مشترکتری از تاریخ دست یافت.
جمعبندی و نکتههای پژوهشی
در نهایت، سبیل لنینی حسن معجونی در فیلم بچه مردم به عنوان یک نمادِ چندلایه، به تصویرِ انسانیِ تاریخ نزدیک میشود و با رویکردِ طنزِ آگاهانه، به بررسیِ برخوردهای گروهیِ آن دوره از زاویهای تازه میپردازد. این رویکرد، که با ارجاع به زندگیِ روزمرهٔ نوجوانان آغاز میشود، به یک روایتِ تاریخیِ دقیقتر با درکِ عمیقتر از تضادها و تفاوتهای فکریِ آن دوران تبدیل میشود. این نوشتار سعی دارد با بازنویسیِ ساختاری و با توجه بهِ اصولِ EAT، به مخاطبانِ جویای تاریخِ سینما و فرهنگِ سیاسیِ ایران، سهمی برای فهمِ بهترِ گذشته ارائه دهد. برای صحتِ گزارشها و تحلیلها، ضروری است به منابعِ معتبر مراجعه کرد و در پایانِ این نوشته، به گزارشِ تیمِ محتوای آرشیو کامل ارجاع داده میشود.