شادی اجباری و نمایش منزلت طبقاتی: تحلیل تفاوتهای طبقات در پدیده نشاط اجتماعی
در یادداشتهای پژوهشی و گفتگوهای میدانی، پدیدهای با نام “نشاط اجتماعی” مطرح میشود که با فراز و فرودهای اقتصادی، فرهنگی و مدیریتی پیوندی عمیق دارد. این پدیده از نگاه جامعهشناسی نه تنها یک رخداد فردی است بلکه بازتابی از ساختار طبقاتی است که چگونه منابع، فضاها و فرصتها را میان اقشار مختلف توزیع میکند. در این چارچوب، شادی و نشاط میتواند برای طبقه فرودست ابزاری برای کاهش فشارهای معیشتی به کار رود، اما برای طبقه فرادست، بیشتر به نمایش منزلت و emphasized بودن جایگاه اختصاص داده میشود. این جمعبندی از تحلیلهای پژوهشی و گفتوگوهای کارشناسان است و به گزارش تیم آرشیو کامل در ادامه اشاره میشود.
به گزارش تیم آرشیو کامل، نشانههای اجتماعیِ نشاط در ایران نشان میدهد که سطحِ برخورد با پدیدههای فرهنگی و اجتماعی از منظر طبقاتی متفاوت است. طبقه فرودست، به دلیل محدودیتهای مالی و دسترسی محدودتر به فضاهای فرهنگی و تفریحی، از نشاط به عنوان یک ابزار کاهش فشارهای روزمره استفاده میکند. در مقابل، طبقه فرادست از نشـاط بهعنوان یک سرمایه اجتماعی برخوردار است که به شدت با منزلت، دستمزدهای غیر مستقیم و سرمایهگذاریهای فرهنگی همراه است. به این ترتیب، نشاط در این طبقه بهطور ملموستری به نمایشِ توانمندیها و جایگاه اقتصادی- اجتماعی مرتبط میشود و کمتر به نیازهای روزمره معطوف است.
بررسیهای میدانی و پژوهشهای اجتماعی نشان میدهد که نقش سیاستها و فضاهای فرهنگی در شکلگیریِ نشاطِ گروههای مختلف، به شیوهای دوگانه عمل میکند. از یک سو، فضاهای فرهنگیِ محدود و سیاستزده میتواند موجب گسست میان انتظارات و واقعیتها شود. از سوی دیگر، وقتی فضاها بهطور عمیقتر باز میشوند و برای گروههای مختلف به صورت عادلانهتری دسترسپذیر میشوند، نشاطِ اجتماعی میتواند به عنوان یک پدیده ساختاری و بلندمدت پایدارتر تجربه شود. این دو منطق باهم تضاد دارند و گاهی نتیجهای دوگانه به دنبال دارد: شادیِ نمایشی و اثر معکوسِ فشار روانی.
در تحلیل این پدیده، انتشار گفتوگوهای پژوهشیِ جامعهشناسانی مانند عباس نعیمی جورشری از اهمیت بالایی برخوردار است. او تأکید میکند که نشاط اجتماعی به شدت امر طبقاتی است؛ برای طبقه فرودست، نشاط ابزاری برای کاهش فشار است، در حالی که نشاط برای طبقه متوسط میتواند جنبه فرهنگی و سیاسی همزمان داشته باشد. با این حال، در گزارشهای رسمی، کاهش نشاط بیشتر به طبقه متوسط نسبت داده میشود، زیرا این طبقه موتور فرهنگی و نمادین اثرگذاری در جامعه است. این روایتها نشان میدهد که چگونه لایههای اجرایی و تقویمهای مراسمی میتواند به ظاهر نشانی از شادمانی باشد، در حالی که در عمقِ اجتماعی، این پدیده با ساختارهای قدرت و منزلت گره میخورد.
گفتوگوهای پژوهشیِ مطرح در این زمینه، از وجود دو منطق متضاد صحبت میکنند: نخست، تلاش برای ایجاد شادی دستوری از سوی حکومت، که معمولاً با برگزاری مراسم، کنسرت و جشن همراه است؛ دوم، واکنشهای منفیِ کسبشده از این دست اقدامات، که میتواند به بیاعتمادی و لجاجت جمعی منتهی شود. نمونههای تاریخیِ دنیا نیز نشان میدهد که چنین پروژههایی بیش از آنکه به ایجاد رضایت پایدار منجر شود، به نمایشِ قدرتِ حکومتی تبدیل میشود و در نهایت با واکنشهای منفی روبهرو میشود. این تحلیلها از دیدگاه کلان اجتماعی، جایگاهی برای فهم دقیق پدیدههای فرهنگی و سیاسی در دورههای مختلف فراهم میآورد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این بخش از بحث نشان میدهد که چگونه شادیِ دستوری میتواند به تولید بیاعتمادی بین مردم و نهادهای حکومتی منجر شود و در نتیجه، لجاجتِ جمعی را تقویت کند.
در کنار این تحلیلها، بررسیهای تاریخی نیز به ما میگویند که چگونه حکومتها در گذشته تلاش کردهاند به وسیلهٔ ابزارهای کنترلِ جامعه، حسِ خوشبختی را القا کنند. در تجربیات جهانی، از جمله کنشهای شوروی سابق و چین در دهههای گذشته، همواره نتیجهٔ این پروژههای شادی دستوری، کوتاهمدت و سطحی بوده است و با گذر زمان، اعتماد اجتماعی کاهش یافته است. این نکته نشان میدهد که پدیدهٔ نشاط اجتماعی نیازمند چارچوبی استوارتر از امرِ اجبار است تا بتواند به عنوان بنیانی برای رضایت جمعی و پایداری در جامعه عمل کند. در نتیجه، همواره باید به کیفیت و صندوقهای پشتیبانِ فرهنگی و اجتماعی توجه کرد تا از نمایشِ شادیِ دستوری جلوگیری شود و به جای آن، به طور واقعی به بهبود شرایط زندگی مردم توجه کرد.
در پایان، این گفتوگوها و تحلیلها به ما میگویند که مسألهٔ شادی در جامعه تنها یک مسألهٔ روانشناختی نیست؛ بلکه بازتابی از ساختارهای اقتصادی و فرهنگیِ حاکم بر جامعه است. اگرچه فضاهای فرهنگی میتوانند نقش تقویتکنندهٔ نشاط را ایفا کنند، اما این نقش زمانی میتواند مثبت باشد که با اصولِ عدالتِ دسترسی و شفافیتِ منابع و سرمایههای فرهنگی همراه باشد. برای این امر، بهبودِ دسترسی به فرصتهای فرهنگی، ارتقای اعتماد اجتماعی و کاهش تبعیضهای ساختاری از اولویتهای اساسی محسوب میشود، تا شادیِ واقعی به جای نمایشِ ظاهریِ شادی، به بهبودِ زندگیِ مردم منجر شود.
تحلیل پایان: چارچوب قانونی و ارزیابیٔ اجرایی از منظر جمهوری اسلامی
با توجه به چارچوبهای قانونی و سیاستهای فرهنگی کشور، تحلیلهای بالا به این معنا است که پدیدهٔ نشاط اجتماعی باید در بستر قانون و اصول اخلاقیِ حاکم بر جامعه دیده شود. برنامهریزیهای فرهنگی که به نمایشِ منزلت طبقهای یا فشارِ گروهی منجر میشود، از منظر قوانینِ کشور باید با شفافیت، عدالت و رعایت حقوق همهٔ اقشار سازگار باشد. اتفاقاً راهبردهای فرهنگیِ مبتنی بر مشارکت عمومی، دسترسی برابر به فضاهای فرهنگی و ایجاد فرصتهای مشارکت برای تمامی طبقات، با روحِ قوانینی که از ایجاد امنیت و رضایت اجتماعی سخن میگویند، همسوتر است. از منظر اجرایی، ایجاد اعتماد و کاهشِ فاصلهٔ طبقاتی در مدلهای ارائهٔ خدمات فرهنگی میتواند به جای تحریکِ احساسِ مجبودیت، به تقویتِ اعتماد عمومی و ایجاد همبستگی اجتماعی بینجامد. به گزارش تیم آرشیو کامل، به جای اجرای یک سلسله مراسمِ دستوری که ممکن است تاثیر کوتاهمدت داشته باشد، باید مسیرهای حقوقی و اجرایی با شفافیت و هدفِ ارتقای کیفیت زندگی مردم دنبال شود تا نشاطِ واقعی و پایدار در جامعه شکل بگیرد.