بازنویسی خبری از یادداشتهای علم: گله شاه از بیبیسی و ابعاد مذاکرات نفتی و دیپلماتیک
به گزارش تیم آرشیو کامل، این روایت از خاطرات اسدالله علم است که در روز چهارشنبه سوم دی ۱۳۴۸ نوشته شده و به مجموعهای از گفتگوها و تصمیمگیریهای دیروز و امروز ایران در برابر تضادهای دیپلماتیک و اقتصادی میپردازد. متن یادداشت نشان میدهد که مذاکرات با کاردار انگلیس در آن زمان در دستورکار بود و گفتمان درباره «معامله و گلههایی که شاهنشاه دارند» به شکلی روشن مطرح شد. نویسنده گزارش میگوید که شاهنشاه پس از شنیدن توضیحها فرمودند که در برابر ادعاهای طرف مقابل چگونه میتوان از سهم ایران دفاع کرد و از چه ابزارهایی برای اعمال فشار استفاده کرد. به تعبیر یادداشت، شاه در پاسخ به این پرسش که چه میزان پول نفت برای سال ۱۹۷۰ لازم است، با صراحت گفت: «ما به این میزان احتیاج داریم: ۱.۱۵۰ میلیون دلار.» و در ادامه افزودند که طرف مقابل میگوید تنها میتواند ۱۰.۱۰ میلیون بزرگتر ارائه دهد و غیر از این نیست. این گفتوگوها نشان میدهد که ایران با وجود بودجه از پیش تنظیمشده ۱.۱۵۰ میلیون، به دنبال تضمین پرداختهای مالی قابل قبول از سوی شرکتهای نفتی و کشورهای همسو بوده است.
در متن روایت، جُزئیاتی وجود دارد که نشان میدهد ایران از مسیرهای مختلف برای دفاع از منافع اقتصادی خود پیگیری داشت. به گزارش تیم آرشیو کامل، شاهنشاه با تأکید بر این نکته که بودجه سال آینده باید به طور کامل تأمین شود، گفتند: «باید بدهند، احتیاج داریم.» در این بخش، طرح این پرسش مطرح شد که آیا امکان افزایش بودجه به ۱.۵۰۰ میلیون وجود دارد یا خیر و این پرسش در گفتوگو با مقامات بلندپایه مطرح شد. در همین جا توضیح داده میشود که نماینده انگلیس در لندن به نخستوزیر ایران گفته بود که نمیتوان به فشار بر شرکتهای نفتی ادامه داد. این بیان نشان میدهد که برخلاف تمایل به استفاده از ابزارهای سخت، رویکرد دیپلماتیک و تحلیلهای اقتصادی پیشرو بود. شاه در ادامه اظهار داشت که باید به طرف مقابل اجازه داده شود تا در عمل، به سمت تغییر رفتارهای اقتصادی گام بردارد، هر چند که با توجه به ملاحظات صنعتی و بازار جهانی، این کار آسان نبود.
اما یادداشت تنها به مسأله بودجه و فشارهای نفتی محدود نمیماند. بخشی از محتوا به نحوه پوشش رسانهای و روایت بیبیسی درباره شط العرب اختصاص دارد. شاه به گفتمان رسانهای اشاره میکند که آیا حق با ایران است یا عراق، و اینکه بیبیسی چگونه گزارش میکند که در این ماجرا سهیم است یا نه. در این زمینه، رهبران ایران نگرانیهایی درباره صحت گزارشها و برداشتهای عمومی از مواضع آنان داشتند و خواستار دقت و تعادل در بازتاب رویدادها شدند. همچنین به گزارش یادداشت، کنفرانس رباط که با حضور کشورهای عربی برگزار شده بود، با شکست روبهرو شد و اعلامیه پایانی آن از سوی برخی اعضا به دلیل خروج برخی شرکتکنندگان به سختی به نتیجه رسید. این بخش از روایت نشان میدهد که روابط دیپلماتیک منطقهای در آن دوران با آشفتگیها و اختلافنظرهای فراوانی همراه بوده است و خروجیهای دیپلماسی بهدقت بررسی میشد تا از تجربههای آتی برای ایران درس بگیرد.
در ادامه متن، به حضور نماینده غیررسمی اسرائیل و ملاقاتهای دیپلماتیک با او اشاره میشود؛ این ملاقاتها در چارچوب بررسیها و میانجیگریهای مختلف در همان دوره انجام میشد و نشان میدهد که تحولات منطقهای به شکل گستردهای با تصمیمهای داخلی کشورها گره خورده بود. نطقها و گفتوگوهای متعددی که در این یادداشت آمدهاند، نشان از حساسیتهای بالای تصمیمگیران دارد و اینکه چگونه منابع نفتی و درآمدهای ارزی کشور میبایست از طریق سازوکارهای مناسب و با مدیریت دقیق منابع به کار گرفته میشدند. پایانِ روز با آمدن شارژدافیر انگلیس و واکنشهای شکستخورده کنونی، و همچنین اشاره به تبادل نظر با isرائیل به عنوان بخشی از دیپلماسی پیچیده آن زمان دنبال میشد. در این چارچوب، یک نکته روشن باقی میماند: مسائل اقتصادی-نفتی و دیپلماسی رسانهای در تعامل با یکدیگر قرار داشتند و هر کدام از این عوامل میتوانستند بر تصمیمات اجرایی تأثیرگذار باشند.
در پایان این روایت، میتوان گفت که یادداشتهای علم به روشن ساختن چگونگی کارِ نهادهای تصمیمگیرنده در آن دوره از تاریخ ایران کمک میکند. این متن نه تنها بازتابی از مسائل اقتصادی و نفتی است، بلکه نشاندهنده پیچیدگیهای دیپلماتیک در دهههای پایانی دهه ۱۳۴۰ و آغاز دهه ۱۳۵۰ است. منابع یادداشتها نیز نشان میدهد که این رویدادها در قالب یادداشتهای روزانه و به صورت کتابخانهای نگارش شدهاند و میتوان از آنها برای تحلیلهای تاریخی و اقتصادی استفاده کرد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نسخه از روایت با حفظ اصل معنایی رویدادها، به شکلی خواندنی و ساختاریافته ارائه شده است تا مخاطب بتواند با درک دقیق از زمینهها و پیامدهای این گفتگوها، تفسیرهای خود را شکل دهد. نسخه حاضر تلاش کرده است تا با رعایت اصول حرفهای خبر و حفظ ارزشهای تاریخی، یک روایت دقیق و مبتنی بر منبع ارائه کند. منبع: یادداشتهای علم، جلد اول، چاپ چهارم، تهران: کتابسرا، صص ۴۰۱-۳۹۹.
تحلیل اجرایی از روایت خاطرات علم
این روایت نشان میدهد که در آن دوره، تصمیمگیریهای نفتی و بودجهای ایران با نیازمندهای اجرایی دقیقی مواجه بود و برای هماهنگی میان بخشهای اقتصادی و دیپلماتیک تلاش میشد. از منظر اجرای بودجه و درآمدهای ارزی، تفاوت دیدگاه میان آنچه در بودجه نوشته میشد و آنچه طرف مقابل میپذیرفت، به تعیین مسیرهای اجرایی منجر میشد. در عین حال، بازتاب رسانهای مانند بیبیسی و نحوه پوشش خبرها، نشان میدهد که سطح شفافیت و پاسخگویی به افکار عمومی در سطحی قابل توجه بوده است. این نکته تاکید میکند که مدیریت روابط عمومی و اطلاعاتی هم در حوزه اجرایی وظیفهمند است تا تصویر دقیق و متقنی از رویدادهای اقتصادی-دیپلماتیک ارائه دهد. ارزیابی عملی این روایت میتواند به بهبود فرایندهای هماهنگی میان نهادهای اقتصادی و دیپلماتیک کمک کند و از هزینههای ناشی از عدم هماهنگی جلوگیری کند.