مقدمه و زمینه تاریخی
در روزهای پایانی جنگ تحمیلی، نیروهای مردمی و بسیجیان با هدایت و فرمان امام خمینی (ره) نقش قابل توجهی در مقاومت و ایستادگی داشتند. این نیروها که از سراسر کشور و با انگیزهٔ دفاع از میهن به جبههها میرفتند، در قالب گروههای رزمی محلی و بهصورت داوطلبانه با دشمنان متجاوز روبهرو میشدند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این روایت به بازنویسیِ رویدادها میپردازد تا گرههای تاریخی را با ساختار خبری روشن و دقیق به تصویر بکشد. در این گزارش توضیحات میدانی و روایتهای گروههای درگیر با حفظ واقعیتها ارائه میشود، بدون افزودن ارزشگذاریهای غیرواقعی و با رعایت دقت در نقلشدههای منابع معتبر.
به گزارش تیم آرشیو کامل، این گزارش با تمرکز بر اتفاقات میدان گردنهٔ چهارزبر و اطراف آن، شرحی از نحوهٔ شکلگیری خطوط مقدم، نحوهٔ عملیات و سرانجامِ نیروهای سازمانِ مخالف ارائه میکند تا روشن شود چگونه توازن قدرت در این محور بحرانی از جنگ به سمت نتیجهای که امروز به ثبت رسیده تبدیل شد.
نبرد گردنهٔ چهارزبر و تحلیل عملیات
در نخستین گامهای این نبرد، نیروهای مردمی و دو گردان از لشکر ۶ پاسداران در گردنهٔ چهارزبر با هدف جلوگیری از گسترشٔ نفوذِ سازمانِ مخالف و جلوگیری از فرار آنان، به دفاع ایستادند. قرارگاه نجف اشرف از سمت کرمانشاه و گردنهٔ چهارزبر مأموریت «سد پیشروی» را برعهده داشتند و با تاخیر در حرکتِ سازمان، توانستند ضرباتی قابلتوجهی به نیروهای دشمن وارد کنند. حاضران در خطوط مقدم با استفاده از خاکریزها و موانع طبیعی تلاش کردند تا از پیشرویِ دشمن جلوگیری کنند و با تهیۀ پوششِ مناسب برای نیروهای خود، تلفات دشمن را افزایش دهند. این محور، بهعنوان یکی از کانونهای اصلی درگیری، بهسرعت به مرکزِ توجه عملیات تبدیل شد و حضور نیروهای مردمی و ارتشِ جمهوری اسلامی ایران در آن نقطه، نمایشی از ارادهٔ دشمنشکنِ مردم ایران بود.
مرحلهٔ اول: سد پیشروی و ایستادگی نیروهای مردمی
مرحلهٔ نخستِ عملیات با حضورِ نیروهای محلی و دو گردان از لشکر ۶ پاسداران در گردنهٔ چهارزبر آغاز شد. این نیروها با هماهنگیِ کامل با نیروهای سپاه و لشکر از شرق و غرب محور، برای جلوگیری از پیشرویِ نیروهای سازمان اقدام کردند. با برخورد با دشمن، آنان به طور مؤثری با پشتیبانیِ آتشِ دشمن را در یک محوطهٔ محدود نگه داشتند تا از پراکندگیٔ دشمن جلوگیری شود. در این مرحله، خاکریزهای ایجادشده در این محدوده، مملو از خودروهای دشمن و جسدهای آنان بود. با طلوع آفتاب، فرماندهی ارتش آزادیبخش که تاکنون نتوانسته بود از پیشرفتِ نیروهای خود در این محور نتیجهای ببیند، دستور داد تا نیروهایِ سازمان به سمت چپ و راست جاده حرکت کنند و بر تکیهگاههای ارتفاعیِ منطقه متمرکز شوند.
در این زمان، سپاه پاسداران و واحدهای دیگر حضور یافتند و عملیاتِ تعقیبِ نیروهای فراریِ سازمان را آغاز کردند. نتیجهٔ این درگیری، تلفات قابلتوجهِ دشمن در محورِ گردنهٔ چهارزبر بود؛ نزدیک به ۱۲۰ نفر از نیروهای سازمان کشته شدند و تعداد ۲۳ نفر از آنان بهطور کامل به اسارتِ نیروهای خودی درآمدند. این آمار نشان میدهد که محور چهارزبر بهعنوان یک خطِ دفاعیِ مهم برای نیروهای جمهوری اسلامی ایران عمل کرده است و حضورِ همسطحِ نیروهای مردمی و نیروهای رسمی در این درگیری، کارآییِ عملیاتیِ تعالییافتهٔ آن را تقویت کرده است.
مرحلهٔ دوم: محاصره و انهدام و جلوگیری از فرار به خاک عراق
مرحلهٔ دومِ عملیات که با گسترشِ نبرد به محورهای شمالی و جنوبِ جاده همراه بود، با مأموریتِ پیشانیِ جنگیِ نیروهای سازمان در تنگهٔ چهارزبر آغاز شد. هدف از این مرحله، فشار از جناحین جاده و جلوگیری از پراکندگیِ دشمن بود تا تیزیِ عملیاتِ انهدامی حفظ شود. واحدی از نیروهایِ رزمیِ سپاه نیز به گردنهٔ پاطاق مأمور شد تا از فرارِ نیروهای سازمان به خاک عراق جلوگیری کند. نحوهٔ حرکتِ نیروهایِ سازمان نشان میداد که آنان بدون اتکا بهٔ جاده امکانِ هیچ اقدامِ عملیاتیِ مؤثری ندارند و این نقطهٔ ضعفِ اجراییِ آنان بهبندیِ بزرگِ عملیات تبدیل شد. عملیاتِ تعقیب و دستگیریِ نیروهای سازمان تا شب و نیز روز ۱۳۶۷/۵/۵ به طول انجامید و سرانجام نیروهایِ سازمان در این محور بهطور کامل مهار شدند.
اسیران و روایتِ انسانیِ برخورد با آنان
در جریانِ این نبرد، تعدادی از نیروهایِ سازمانِ مخالف به اسارتِ نیروهای جمهوری اسلامی درآمدند. برخی از این اسرا پس از گذر از سختیِ درگیری و تشنگی، در آستانهٔ رسیدنِ آب و غذا به اردوگاههای نیروهای خودی، از حالِ تشنگی و خستگی سخن میگفتند و اظهار میداشتند که باورشان نمیشود که بتوانند از آب و غذا برخوردار شوند. آنها همچنین توضیح میدادند که در سازمان به آنان آموخته بودند که به محضِ دستگیری، کشته خواهند شد؛ بنابراین پذیرشِ آب و غذایِ آشنا با این نوعِ آگاهی، برای آنان تجربهٔ بس دشوار و در عینِ حال آرامبخش بود. این روایتها، هرچند گویایِ جنبههایِ سختِ نبرد است، اما همچنان نمادی ازِ اخلاقِ انسانیِ نیروهایِ درگیر در شرایطِ فوقالعاده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، چنین صحنههایی از وجدانِ انسانیِ نیروهایِ درگیر و از مقامی که به حفظِ کرامتِ انسانی در هر شرایطی اعتقاد دارد، پردهبرداری میکند.
برداشتهای راهبردی و پیامدهای عملیاتی
نتایجِ عملیاتِ گردنهٔ چهارزبر و مجموعهٔ حرکتِ واحدهای نظامی در این محور، منجر به قطعِ مسیرِ نفوذِ دشمن در این بخش از جبهه شد و از گسترشِ مخربِ آنان در دیگر حوزههای جنگ جلوگیری کرد. با کاوشِ میدانی و تجمیعِ ارزیابیهای عملیاتیِ نیروهای نظامی، میتوان گفت که این عملیات، با وجودِ هزینههای سنگین برای طرفِ دشمن، به تقویتِ ظرفیتِ دفاعیِ نیروهای جمهوری اسلامی ایران در خطوطِ اصلیِ جنگ انجامید و به تقویتِ اعتمادِ مردم به دفاعِ میهن انجامید. بغداد، کرمانشاه و سایر نقاطِ مرزی با حضورِ تجهیزاتِ مناسب و رهبریِ کارآمد، در کنارِ هم، نشان دادند که همکاریِ میانِ مردمِ محلی و نیروهایِ رسمی میتواند در دورههای بحرانی، پیروزیِ موقتیِ دشمن را به دست آورد.
نتیجهگیری و بازتاب تاریخی
این گزارشِ بازنویسیشده، با استناد به روایتهای میدانی و مستنداتِ تاریخی، تلاش دارد تا گرههای این نبرد را روشن کند و همچنین بهعنوانِ سوئهای از تاریخِ جنگ ایران و عراق، به بازشناسیِ ابزارهایِ دفاعیِ مردمی و نقشِ نیروهایِ رسمی در کنارِ هم بپردازد. در عینِ حال، بهعنوان یک سندِ تاریخیِ قابلِ استناد، ازِ سوی پژوهشگران و گزارشگرانِ حوزهٔ دفاع و تاریخِ معاصر، این روایت میتواند به فهمِ بهترِ رویدادهای آن دوران کمک کند و از آسیبهایِ تبلیغیِ سادهانگارانه پرهیز کند.
تحلیل نهایی با رعایت قوانین جمهوری اسلامی ایران
این گزارش با هدفِ ارائهٔ یک تحلیلِ واقعگرایانه و بدونِ جهتدهیِ سیاسیِ خطرناک، سعی کرده است تا جنبههایِ اجراییِ عملیات را با دقتِ تاریخی بیان کند و از مداخلاتِ غیرمجاز پرهیز نماید. تحلیلِ حاضر بهعنوانِ یک بررسیِ فنی-نظریِ رویدادهای نظامی است و از هرگونه بیانِ نامناسب یا خلافِ شئوناتِ قانونی اجتناب میکند؛ بهویژه در مسائلی که مربوط به بازتولیدِ رویدادها، نحوهٔ مدیریتِ منابعِ انسانی و هماهنگیِ نیروهایِ رسمی و مردمی است. این تحلیل با تمرکز بر سیرِ عملیاتی، نقاطِ قوت و ضعفِ اجرایی را بدون ایجادِ نقدِ سیاسیِ سطحی بررسی میکند تا بتوان به فهم بهتری از کاراییِ دفاعیِ خطوطِ مقدم دست یافت.