نگاهی نو به تفاهمنامههای فرهنگی دو کشور
تفاهمنامههای فرهنگی ایران و ونزوئلا از دههای گذشته در کانون گفتگوهای دوجانبه جای گرفتهاند و بر پایهٔ مذاکرهها و توافقهایی که به شکل ساختاریافته آغاز شدهاند، در راستای تقویت تبادلات فرهنگی، آموزشهای مشترک و تقویت زیرساختهای فرهنگی دو کشور شکل گرفتهاند. به گزارش تیم آرشیو کامل و با استناد به منابع خبری موجود، این تفاهمنامهها به صورت جامع پنجساله و همچنین تعدادی تفاهمنامههای جنبی در حوزههای رسانه، سینما، کتاب و برنامههای فرهنگی به امضا رسیدهاند. هدف از این توافقها، افزایش پوشش رسانهای، گسترش دسترسی به منابع فرهنگی و بسترسازی برای پروژههای مشترک است تا بتوان با استفاده از فرصتهای دوطرفه، به توسعه فرهنگ مشترک ایران و ونزوئلا کمک کرد.
مهمترین و قابل توجهترین بخشهای این دسته از تفاهمنامهها، به صورت یک مجموعهٔ پنجساله طراحی شدهاند؛ با این حال، در کنار این قراردادهای کلان، تفاهمنامههای جنبی در حوزههای خاصی مانند رسانه، کتاب و برنامههای فرهنگی نیز به امضا رسیده است تا زمینهای برای اجرای سریعتر و جزئیتر فراهم آورد. این ساختار چندلایه نشان میدهد که طرفین به دنبال ایجاد چشماندازهای چندلایه هستند تا از طریق آن بتوانند به مرور زمان، با استفاده از ابزارهای متنوع، همکاریهای فرهنگی را عمیقتر کنند. در این چارچوب، مذاکرات و تفاهمنامهها به تدریج به بلوغ اجرایی نزدیک شدهاند، هرچند که واقعیتهای اجرایی و میزان تحقق این برنامهها تا کنون با پرسشهایی همراه بوده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، یکی از نکات کلیدی ارائهشده در این تفاهمنامهها، تداوم و تقویت ارتباطات فرهنگی است تا با بهبود جریانها و ایجاد زیرساختهای مشترک، تبادلات فرهنگی به شکل پایدارتری رشد کند.
یکی از نشانههای بارز این روابط، به وجود آمدن ترجمههای ادبی به زبانهای دو کشور است. در سالهای اخیر، ترجمهٔ اسپانیایی کتاب «سلول شماره ۱۴» که حاوی خاطرات مقام معظم رهبری است در کاراکاس رونمایی شد و این آغازگر مودت فرهنگی میان دو کشور شد. سپس، ترجمهٔ فارسی کتاب «آوریل در کودتا» از سوی وزیر فرهنگ ونزوئلا به تهران رسید تا فصل تازهای از همکاری فرهنگی را کلید بزند. این فرایند ترجمههای ادبی را به عنوان یکی از مؤلفههای بنیادیِ تفاهمنامههای فرهنگی در نظر میگیرد و نشان میدهد که دو کشور چگونه از ابزار زبان برای تبیین تاریخ، اندیشه و هنر استفاده میکنند. در این زمینه، در حاشیهٔ این برنامهها، وزیر فرهنگ ایران از برنامهریزی برای گسترش همکاریها در حوزهٔ سینما، موسیقی و تئاتر خبر داده بود که نشانگر تعمیق دامنهٔ همکاریها به فراتر از ادبیات بود.
در خلال مذاکرات، سه حوزهٔ کلیدی به عنوان پیوستهای تفاهمنامهها معرفی شد: «ارتباطات فرهنگی»، «رسانه و اطلاعرسانی» و «کتابخانه ملی». در این سه حوزه، تفاهمنامههایی امضا شد تا چارچوبی برای سرمایهگذاری و توسعهٔ زیرساختها فراهم گردد. همچنین مذاکراتی برای سرمایهگذاری ایران در بازار کاغذ آمریکای جنوبی در جریان بود که برخی گزارشها وجود داشتند مبنی بر راهاندازی یک کارخانهٔ کاغذ در ونزوئلا به صورت مشترک با مسئولیتِ یکی از مؤسسات فرهنگی به نمایندگی از بخش خصوصی. هرچند که پیگیریهای ایسنا نشان داد که این پروژه تا کنون به نتیجه نرسیده است و در دست بررسی باقی مانده است. بهرغم این ادعاها و واکنشهای رسمی، موضوع کاغذ همچنان به عنوان یکی از موضوعات مطرح در چارچوب تفاهمنامهها باقی مانده است و هنوز تصمیمی مبنی بر نهایی شدن یا اجرای کامل آن گرفته نشده است.
در سالهای اخیر، تلاشهایی برای ایجاد فضای فیزیکی و نهادیِ همکاری فرهنگی وجود داشته است. بهعنوان نمونه، مقرر شده بود که دفتر رایزنی فرهنگی ایران در ونزوئلا و برزیل فعالیت رسمی خود را آغاز کند تا ارتباطات مستقیم با فعالان فرهنگی و دانشگاهی این کشورها برقرار شود. در اواخر سالهای اخیر، رسانهها گزارش دادند که رایزن فرهنگی ایران در ونزوئلا معرفی شده و از طریق حضور در ونزوئلا و سایر کشورها، کار گفتوگو و راهاندازی پروژههای مشترک را دنبال میکند. با این همه، دستیابی به نتایج اجرایی مشخص همچنان به دلیل شرایط داخلی و بینالمللیِ کشورها با تردیدهایی روبهرو بوده است و بسیاری از توافقهای اولیه به صورت کامل به ثمر ننشستهاند.
در ادامه، به گزارشها و اظهارات مقامات فرهنگی، این تفاهمنامهها همچنین شامل برنامههایی برای تبادل هفتههای فرهنگی ایران و ونزوئلا، ایجاد هفتههای فرهنگی ونزوئلا در تهران و ایران در کاراکاس و تبادلات آموزش رسانهای و مبارزه با اخبار جعلی شدهاند. این برنامهها با هدف تقویت فهم متقابل در زمینهٔ زبان، ادبیات و فرهنگ دو ملت طراحی شدهاند و با وجود الزامات اجرایی، به عنوان مسیرهایی برای تقویت روابط فرهنگی و عمومی دو کشور مطرح هستند. با این وجود، بعد از تحولات سیاسی و حوادث اخیر در ونزوئلا، برخی کارشناسان از آیندهٔ اجرایی این تفاهمنامهها ابراز تردید کردهاند و دربارهٔ ثبات یا پایداری این توافقها در بلندمدت سخن به میان میآورند. در عین حال، برخی از فعالان فرهنگی و رسانهای معتقدند که این تفاهمنامهها میتواند با ارتقای سطح همکاریهای آموزشی و رسانهای، به کاهش فشارهای تفسیری و تقویت گفتمان فرهنگی دو کشور کمک کند، به شرط آن که حمایتهای اجرایی و زیرساختی کافی در اختیار پروژهها قرار گیرد.
در مجموع، آنچه از مذاکرات و تفاهمنامههای فرهنگی ایران و ونزوئلا برمیآید، نشان میدهد که دو کشور به دنبال ایجاد ارکان بلندمدت برای همکاری فرهنگی هستند؛ اما اجرای این ارکان با چالشهای متعددی روبهرو است؛ از محدودیتهای بودجه و سرمایهگذاری تا محدودیتهای حقوقی و نهادی. با وجود این چالشها، تلاش برای حفظ استمرار روابط فرهنگی همچنان ادامه دارد و رسانهها و نهادهای دولتی در دو کشور به دنبال یافتن سازوکارهای اجرایی پایدار هستند تا از طریق این تفاهمنامهها، مسیرهای تازهای برای همکاری فرهنگی و آموزشی هموار شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، با توجه به تحولات سیاسی و پیشبینیهای آینده، روشن است که اجرای کامل و پایدار تفاهمنامههای فرهنگی ایران و ونزوئلا به مرور زمان و با تقویت همافزایی دستگاههای فرهنگی هر دو طرف امکانپذیر است، هرچند که راهبردی بودن این تفاهمنامهها و سازوکارهای اجرایی آنها همچنان نیازمند بررسیهای دقیقتر و نظارتهای مداوم است.
تحولها و چالشهای اجرایی در چارچوب تفاهمنامههای فرهنگی
اگرچه تفاهمنامههای فرهنگی میتواند به تقویت تبادلات آموزشی و هنری کمک کند، اجرای آنها از منظر اجرایی با موانعی روبهرو است. یکی از نگرانیهای اصلی، ضمانت اجرایی بودن این تفاهمها است؛ اینکه چه مقدار از تعهدات به مرحلهٔ عمل رسیده و تا چه حد منابع مالی و زیرساختی لازم فراهم شده است. در برخی بخشها مانند کتابخانهها و مراکز آموزشی، پیشرفتهای محدودی گزارش شده است؛ در حالی که در حوزههای دیگر مانند سینما و موسیقی، تفاهمنامهها به صورت پیوستهتر به مسیر اجرا نزدیک شدهاند، اما هنوز به نتیجهٔ ملموس و گسترده نرسیدهاند. بهرغم این موانع، وجود دفاتر رایزنی فرهنگی و تفاهمهای مشترک در حوزهٔ فرهنگی، میتواند به تقویت فضای اعتماد و تبادل فرهنگی کمک کند و زمینه را برای پروژههای بزرگتر در آینده فراهم سازد. اما برای رسیدن به این هدف لازم است که دو طرف با شفافیت بیشتری در مورد منابع، زمانبندی و دستاوردهای عملی، گزارشدهی کنند و نظارتهای قانونی و اجرایی را به شکل منظم انجام دهند.
زیرساختها و نقش رسانهها در بهبود ارتباطات فرهنگی
یکی از نکات کلیدی در این تفاهمنامهها، تقویت ارتباطات رسانهای و دیجیتال است. با گسترش گفتوگو بین رسانههای دو کشور، میتوان به آگاهی عمومی بیشتری نسبت به تاریخ، فرهنگ و هنر هر دو ملت دست پیدا کرد. این موضوع همچنین میتواند به انتشار اخبار معتبر و کاهش پیامهای خلاف واقع یا اخبار جعلی کمک کند. به گفتهٔ مقامات فرهنگی، هماهنگی برای آموزش رسانهای و تقویت آگاهی عمومی در هر دو کشور در دستور کار است تا با افزایش دسترسی به منابع معتبر، فضای گفتوگو را سالمتر سازد. با وجود این که اجراییشدن این برنامهها بهبود یافته، اما همچنان نیازمند سرمایهگذاری مناسب و مدیریت دقیق زمانی است تا از نتیجهٔ مطلوب در سطح ملی و فراملی برخوردار شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، ارتباطات فرهنگی به عنوان ستون اصلی این چارچوب، در صورت پایداری و توسعه میتواند به تقویت فهم مشترک و مشارکتهای فرهنگی در حوزههای مختلف کمک کند.
در کنار اینها، پروژههای کتابخانهای نیز جایگاه ویژهای دارند. توافق شد که کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران و کتابخانه تخصصی مجتمع زبان، ادبیات و فرهنگشناسی با کمک و سرمایهگذاری ونزوئلا تجهیز شوند تا منابع تخصصی درباره زبان و فرهنگ ونزوئلا در اختیار پژوهشگران و علاقهمندان قرار بگیرد. این حرکت میتواند به تقویت پژوهشهای مشترک در دو کشور و همچنین افزایش دسترسی به منابع فرهنگی و علمی منجر شود. با این حال، تحقق کامل چنین پروژههایی به پیشبینیهای دقیق بودجه و ارادهٔ اجرایی قوی نیاز دارد تا بتواند به صورت پایدار به کار رود و از رشد فزایندهٔ تبادلات فرهنگی پشتیبانی کند.
در زمینهٔ تولید فیلم و بازار مشترک سینمایی نیز برنامههایی مطرح شد. تفاهمنامهها به احتمال وجود طرحی برای تولید فیلمی مشترک با موضوع حمل و نقل دریایی میان ایران و ونزوئلا اشاره داشتند و گزارشهایی وجود داشت که این پروژه در مسیر تحقیق و بررسی قرار دارد. هرچند که هنوز نتیجهٔ قطعی منتشر نشده است، اما وجود چنین ایدههایی میتواند به تقویت همکاریهای هنری و فنی در دو کشور کمک کند و پتانسیلهای جدیدی برای اشتغال و سرمایهگذاری در این حوزه فراهم آورد. نگاهی به بخشهای اجرایی نشان میدهد که این پروژهها به دلیل پیچیدگیهای فنی، تامین مالی و زمانبندی، نیازمند برنامهریزی دقیق و نظارت مستمر هستند تا بتوانند به نتیجهٔ ملموس تبدیل شوند.
پیامدهای اجتماعی و فرهنگی برای دو ملت
تبادل فرهنگی از منظر اجتماعی به توسعهٔ ظرفیتهای آموزشی و پژوهشی میانجامد و میتواند به تقویت درک متقابل میان دو جامعه کمک کند. با وجود چالشها و گاه سوالبرانگیز بودن برخی جنبههای اجرایی تفاهمنامهها، حضور دفاتر فرهنگی دو طرف و ارتباط گستردهٔ میان مراکز آموزشی و فرهنگی، میتواند به ایجاد پیوندهای پایدارتر منتهی شود. این پیوندها نه تنها به تبادل آثار هنری و ادبی منجر میشوند، بلکه به تقویت زبانشناسی، ترجمهٔ آثار و فهم تاریخ دو کشور کمک میکنند. به گزارش تیم آرشیو کامل، با وجود تغییرات سیاسی در هر دو کشور، ادامهٔ گفتوگوها و تلاشها برای حفظ و توسعهٔ این تفاهمنامهها در راستای منافع فرهنگی و آموزشی مشترک قرار دارد و میتواند به تداوم رابطهٔ دوستانه و حرفهای بین ایران و ونزوئلا بیانجامد، به شرط آن که سازوکارهای اجرایی و نظارتی قوی و شفاف وجود داشته باشد.
جمعبندی نهایی
در مجموع، تفاهمنامههای فرهنگی ایران و ونزوئلا یک مجموعهٔ چندجانبه با هدف ایجاد شبکهای از همکاریهای فرهنگی، آموزشی و رسانهای است که از طریق آن میتوان به تقویت فهم مشترک و گسترش ارتباطات دو کشور کمک کرد. با وجود اینکه برخی از این توافقها به مرحلهٔ اجرا نرسیدهاند یا به دلیل شرایط سیاسی و اقتصادی دچار تاخیر شدهاند، وجود چارچوبهای قانونی و نهادهای مشترک میتواند فرصتهایی برای آینده فراهم آورد. به گزارش تیم آرشیو کامل، برای تبدیل این تفاهمنامهها از سطح مفهموم به اجرای عملی و پایدار، لازم است فشردهتر شدن مدیریت پروژهها، اختصاص بودجهٔ مشخص و ایجاد سازوکارهای نظارتی دقیقتر در دستور کار قرار گیرد. در این راستا، ایجاد دفاتر رایزنی فرهنگی و تقویت همکاریهای آموزشی و کتابشناسی میتواند نقاط آغاز برای بزرگتر شدن حلقهٔ تبادلات فرهنگی باشد و به مرور زمان، به تقویت روابط فرهنگی و دیپلماسی فرهنگی دو کشور کمک کند.
تحلیلی درباره دستاوردها و چالشهای تفاهمنامههای فرهنگی ایران و ونزوئلا
اگرچه تفاهمنامههای فرهنگی یک چارچوب استراتژیک برای گسترش همکاریها فراهم کردهاند، دشواریهای اجرایی و محدودیتهای منابع، از بزرگترین موانع برای تبدیل تعهدات به دستاوردهای ملموس هستند. ثبات سیاسی، تعهد به سرمایهگذاری پایدار و نظارت دقیق بر عملیات اجرایی باید همسو با هدفهای فرهنگی باشد تا پروژهها بتوانند در بلندمدت به ثبات و توسعهٔ زیرساختهای فرهنگی دو کشور کمک کنند. از نگاه اجرایی، راهبردی کردن پروژههای مشترک، تخصیص منابع به صورت مشخص و تعیین زمانبندی مشخص برای پیگیری هر تفاهمنامه، از نکات کلیدی است تا تضمین شود که این تفاهمنامهها تنها به عنوان نماد مذاکرات باقی نمانند، بلکه به پیشبرد واقعی منافع فرهنگی و آموزشی دو ملت منتهی شوند.