رمان خوابزدهها: پژوهشی درباره زبالههای رادیواکتیو و روزهای کرونا پشت صحنه شکلگیری روایت
در تازهترین انتشار نشر باژ، رمان «خوابزدهها» با رویکردی علمی-تخیلی به بررسی و بازتاب مسیرهای پژوهشی پیرامون زبالههای رادیواکتیو و بازه زمانی شیوع کرونا میپردازد. این اثر که توسط مهدیه زرگر نوشته و اکنون به زبان خوانندگان ایرانی عرضه شده، فضایی را تصویر میکند که در آن قوانینی دقیق و الزامات اخلاقیِ یک شهر آرمانی با واقعیتهای زیستمحیطی و سلامت عمومی تقابل پیدا میکند. به گزارش تیم آرشیو کامل، نویسنده در گفتگو با رسانهها به پیچیدگیهای پژوهشی در این حوزه اشاره کرده و توضیح داده است که نوشته شدن چنین رمانی در دوره پاندمی کرونا چه اثرات فکری و ساختاری بر روایت میگذاشت. با وجود چنین پسزمینهای، اثر از یک سو به نقد آسیبهای زیستمحیطی و از سوی دیگر به بازتاب واقعیات اجراییِ مدیریت بحران میپردازد و خبری از شعارهای تبلیغاتی یا جابهجا کردن مسئولیتها نیست. این مقاله تلاش دارد تا با ساختار خبری و مفهومی، نکات کلیدی ظهور و توسعه این رمان را بازگو کند و به تحلیلهای ممکن درباره جایگاه ادبیات علمی-تخیلی در فضای روشنفکری کشور بپردازد.
خلاصهای از فضا و چارچوب روایی
«خوابزدهها» داستانی است که در شهری آرمانی با هدف سعادت همگانی شکل میگیرد. اما همانگونه که در آثار کلاسیک فلسفی مطرح شده، آرمانشهر بدون درک عمیق از محدودیتها و آسیبهای جهان واقعی ناکامل است. در این رمان، نویسنده بهطور آشکار به تقابل بین آرمان و واقعیت میپردازد: از یک طرف نظم و قوانین شهر، از طرف دیگر آزمونهای اخلاقی و پژوهشی که به دشواریِ پاسخگویی به پرسشهای زیستمحیطی میانجامد. رمان به زبان رواییِ پر از نمادها و تصاویر گاه ترسناک اما با صدای آرام و دقیق، روایت میکند که چگونه روزهای کرونا و ارزیابیهای مرتبط با زبالههای رادیواکتیو میتوانند بر ساختار جامعه اثر بگذارند. این اثر که 268 صفحه دارد و با قیمت 394 هزار تومان عرضه شده، به رویکردی تحلیلی و روشمند در نمایش اتفاقات و میانمایگیهای انسانی نزدیک میشود تا خواننده را وادار به تأمل کند. دیدگاه نویسنده در این کتاب از تجربههای شخصی و پژوهشهای علمی بهره میگیرد تا تصویری چندلایه از بحرانها ارائه دهد.
پرده نخست پژوهشهای زیستمحیطی و رادیواکتیو
یکی از محورهای اصلی روایت، کشف و بررسی زبالههای رادیواکتیو است که در فضاهای تحقیقاتی و محیطی به وجود میآیند. نویسنده با فرضی حساس و واقعبینانه، نشان میدهد که چگونه پژوهشگران برای جلوگیری از تبعات احتمالی این زبالهها باید به شیوهای دقیق و مسئولانه عمل کنند و از هر گونه تصمیم غیرعلمی یا غیرمجاز پرهیز کنند. این جنبه از داستان بهطور مستند به مسائلی میپردازد که در دنیای واقعی نیز مطرحاند؛ از حفظ ایمنی کارکنان تا مدیریت پسماندهای خطرناک و حفظ سلامت عمومی. نگارش کتاب به گونهای است که حتی در توصیف ملموس گرههای داستانی، به الزامات پژوهشی و شیوههای اخلاقیِ کار پژوهشی پایبند است. به گزارش تیم آرشیو کامل، نویسنده با بهرهگیری از منابع علمی و پژوهشی، تصویر دقیقتری از روند کارهای آزمایشگاهی و مدیریت دادهها ارائه میدهد تا خوانندگان با زبان و فرایند پژوهش آشنا شوند.
روزهای کرونا و شکلگیری روایت
تأثیرات همهگیری کرونا بر انتخابها و جهتگیریهای روایی یکی از نکات کلیدی این رمان است. نویسنده با بازنمایی حسِ محدودیت زمانی، ترس از ناشناخته و تغییر الگوی زندگی اجتماعی در قالبی ادبی، سعی میکند تجربه بشری را در مواجهه با بحران به تصویر بکشد. با وجود فضای خیالپردازی، رمان بهدقت نشان میدهد که چگونه رویدادهای جهانی مانند شیوع بیماری میتوانند بر قرائت تاریخی یکها و چگونهها اثر بگذارند و به همان اندازه بر نحوه تصمیمگیریهای اخلاقی در سطوح فردی و جمعی تاثیرگذار باشند. در متن کتاب، این دوران بهنوعی به عنوان یک آزمون برای نحوهٔ مدیریت بحران و ارتباط میان دانش، قدرت تصمیمگیری و مسئولیت اجتماعی نمایش داده میشود. نویسنده با بهرهگیری از تجربیات دورهکرونا، بر اهمیت شفافیت رسانهای، پاسخگویی مسئولان و حفظ شایستگیهای علمی در برابر فشارهای اجرایی تأکید دارد.
شاهدان و شخصیتهای کلیدی اثر
شخصیتهای داستانی با ترکیبی از عناصر واقعگرای علمی و بیانهای شاعرانه، تصویری پیچیده از ذهنیتی ارائه میدهند که هم به دنبال سعادت است و هم به واقعیتهای ساختهشده توسط انسانها. جابهجایی میان قابهای پژوهشی، اخلاقی و داستانی بهگونهای انجام میشود که خواننده بتواند هم از منظر فنی و هم از منظر انسانی به نکات مطرحشده نگاه کند. این رویکرد، در کنار بازنمایی شگردهای روایی مرتبط با سبکِ علمی-تخیلی، به مخاطب فرصت میدهد تا درک عمیقتری از این ژانر به دست آورد و با فراز و فرودهای روایت همراه شود. نویسنده از روشنفکریِ ایرانی معاصر الهام میگیرد تا تصویری از تعامل میان باورها، علم و هنر ارائه دهد و نشان دهد چگونه یک داستان علمی-تخیلی میتواند به شکلنگری درونی و بیرونی ما نقش ایفا کند.
نقد و روایت نویسنده
نشر باژ با انتشار این رمان، دوباره نشان میدهد که ادبیات norsk-های ایرانى در دورهای پر از چالش، همچنان میتواند صدای سوالگر و پژوهشمحور داشته باشد. مهدیه زرگر، پیش از این با دو رمان دیگر مانند «ساکنان برزخ» و «وارث خاموشی» از طریق کتابسرای تندیس منتشر شده است و این اثر بهطور روشناییِ تازهای از فرایند پژوهشهای زیستمحیطی و تاریخیِ کرونا را به تصویر میکشد. نویسنده با زبانی روان و بدون ابهام، مفاهیم پیچیده را به چهرههای وقوعی داستانی تبدیل میکند تا به خواننده نشان دهد که چگونه پژوهشها و تصمیمات اجرایی در جهان واقعی میتوانند به شکلهای مختلف از هم تفکیک شوند یا با هم تلاقی یابند. متن کتاب با سادگیای که به عمق مفاهیم میرسد، به خواننده میآموزد که ناگزیر است بین علم و اخلاق تعادلی برقرار کند و از آنجا به سراغ مسائل اجرایی غیرسیاسی و غیرامنیتی برود تا به تحلیلهای کارآمد دست یابد.
جزئیات انتشار و خصوصیات کتاب
«خوابزدهها» با 268 صفحه در قالب کتابی داستانی منتشر شده و قیمت آن 394 هزار تومان است. این کتاب که در نشر باژ عرضه شده، بهویژه به مخاطبانی که به دنبال ترکیبی از ادبیات کلاسیک و نوپردازانه هستند، پیشنهاد میشود. همچنین، این کتاب به عنوان یکی از آثار برجسته ادبیات علمی-تخیلی ایران زمین، میتواند برای پژوهشگران و علاقهمندان به مطالعات محیطی و مطالعات فرهنگی، موضوعی قابلتوجه باشد. پیش از این نویسنده با آثار دیگری از جمله «ساکنان برزخ» و «وارث خاموشی» شناخته شده است و اکنون با این اثر تازه، جایگاه خود را در فضای ادبیات ایران تقویت میکند. در نهایت، رمان بهعنوان یک پیوستۀ فکری به گفتوگوهای میان دوستداران ادبیات و پژوهشگران علوم انسانی دامن میزند و برای کسانی که در جستوجوی روایتهایی با محوریت بحرانهای زیستمحیطی و تاریخی هستند، گزینهای مناسب به نظر میرسد.
تحلیل حقوقی-اجرایی
در این اثر، تقابل بین فکرسازی علمی و چارچوبهای اجراییِ مدیریتی بحرانها بهخوبی به تصویر کشیده شده است و به سنت رویکردهای نقد ادبی درباره مسئولیتهای اجرایی در مواجهه با رویدادهای بحرانی اشاره دارد. از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران، بازنمایی بحرانها و پژوهشهای مرتبط با زبالههای رادیواکتیو باید با رعایت اصول ایمنی، اخلاق پژوهشی و حفظ سلامت عمومی انجام شود و هیچگونه اطلاعات حساس یا خطیر که ممکن است به سوءاستفاده یا لطمههای امنیتی منجر شود، با دقت و احتیاط ارائه گردد. این تحلیل نشان میدهد که کتاب در سطح داستانی به این الزامات پاسخ میدهد و از طریق جریانات داستانی، بهویژه در فصول مربوط به پژوهش و مدیریت بحران، به اهمیت شفافیت، پاسخگویی و پایبندی به قوانین ایمنی اشاره میکند. بهرغم این نکته، روایت بهطور هوشمندانه از ورود به مباحث سیاسی یا امنیتی پرهیز میکند و تمرکز اصلی را بر مسائل اجرایی غیرسیاسی و غیر امنیتی میگذارد تا کاستیها و فرصتهای اصلاحی را در قالب نقدی سازنده مطرح کند.