بررسی اظهارات جنجالی رائفیپور و بازخوردهای گسترده
در روزهای اخیر، علیاکبر رائفیپور، چهرهای شناختهشده در جریان اصولگرایی، بار دیگر با انتشار اظهاراتی نسبت به زنان، با واکنشهای گستردهای در شبکههای اجتماعی و میان مخاطبان خبری روبهرو شد. این سخنان با لحن تمسخرآمیز و ارایه نسبتهای عمومی درباره جایگاه زنان در جامعه مطرح شده است و توسط فعالان حوزه حقوق زن و تحلیلگران فرهنگی به شدت نقد شده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نوع از اظهارات که برخی از آنان بیپایه و برخوردار از بارِ توهینآمیز بهشمار میرود، بازتابی فراگیر در رسانهها داشت و موجی از واکنشهای عمومی را بهسوی پاسخگویی نهادهای مربوطه و نهادهای صنفی و اجرایی سوق داده است. در ادامه گزارش، به تحلیل دقیق این اظهارات، زمینههای اجتماعی و برنامههای خبری پدیدآمده در پی آن پرداخته میشود.
رائفیپور در یکی از پستهای خود با بیان عباراتی که بهشدت مخالف ضوابط احترام به حقوق زنان است، اظهار داشت: «زنها آنقدر سهلالوصول شدهاند که مردان دیگر برای دسترسی به آنها نیازی به تلاش ندارند.» این جمله با وجود تفاوتهای زبانی و گویشی، بهعنوان یک دیدگاه زنستیز و انتزاعی از جنسیت مطرح شد و با بازتاب گسترده در شبکههای اجتماعی، از منظر کاربران و تحلیلگران حوزه فرهنگ انتقادات شدیدی را برانگیخت. این اظهارات که بهظاهر انتقادی به وضعیتی از بازار روابط اجتماعی است، در عمل با تفسیرهایی همراه شد که بر اساس آن برخی از مخاطبان، سخنان را در قالب رفتارهای تبلیغی و توهینآمیز تلقی کردند. گفتوگوها پیرامون این موضوع در حال حاضر در دو محور اصلی دنبال میشود: نخست، تحلیل صحتسنجی و ادبیات بهکاررفته در این عبارت؛ دوم، ارزیابی اثرات اجتماعی و فرهنگی اینگونه اظهار نظرها بر زنان و جایگاه آنان در خانواده و جامعه.
در طول خبر، به گزارش تیم آرشیو کامل، این عبارت با توضیحاتی درباره لزوم پرهیز از قضاوتهای فراگیر نسبت به زنان و نیز بررسیِ نقش رسانهها در مدیریت چنین گفتمانهایی همراه شد تا از یکسو حقوق و کرامت انسانی زنان حفظ شود و از سوی دیگر، حقیقتهای اجرایی جامعه بهطور دقیق بررسی گردد. با وجود اینکه این اظهار نظر با واکنشهای شدید روبهرو شده است، برخی از طرفداران رویکردهای سیاسیِ وی، آن را بهعنوان یک نقد ساختگی یا تحریفشده از فضای اجتماعی تعبیر کردهاند. بررسیهای انجامشده نشان میدهد که این نوع گفتمانها میتواند بهخصوص در فضاهای مجازی شدت و بازتاب بیشتری بیابد و به شکل یک منبع خبری، بازخوردهای گوناگون مخاطبان را تحریک کند. در چنین شرایطی، رسانههای خبری و پلتفرمهای اجتماعی موظفاند با دقت و انصاف مطالب را بازنشر کنند و بهویژه از انتشار و بازنشرِ هرگونه عبارتی که ممکن است بهطور مستقیم به حقوق فردی و کرامت انسانی افراد آسیب برساند، پرهیز نمایند.
در این گزارش به بررسی دقیق لایههای مختلف پیام و واکنشها میپردازیم. ابتدا به زمینههای شخصی و حرفهای رائفیپور اشاره میشود تا مشخص گردد این اظهار نظر چگونه در شبکههای اجتماعی تشدید شده و چه پیشینهای از مواضع وی در قبال زنان وجود دارد. در ادامه، بازخوردهای کاربران رسانههای اجتماعی به این سخنان مرور میشود؛ از واکنشهای محافل رسانهای تا بیانیههای گروههای طرفدار حقوق زنان و سازمانهای مدنی که این اظهارات را محکوم کردهاند. همچنین، تحلیلگرانی که به ارزشهای حقوقی و اخلاقی پایبند هستند، کوشیدهاند تا این گفتوگو را در چارچوب تعاریف قانونی و فرهنگی-اجتماعی بررسی کرده و نقاط اشتراک و اختلاف نظر را روشن سازند. این روند، بهویژه با توجه به چارچوبهای حقوقی جمهوری اسلامی ایران، نشان میدهد که چنانچه اظهاراتی از این دست وارد فضای عمومی شود، امکان تشدید رفتارهای نابرابر یا تبعیضآمیز در عرصههای خانوادگی، آموزشی و حرفهای وجود دارد؛ از این رو، سازمانها و نهادهای مربوطه موظف هستند با بررسیهای دقیق و پاسخگوییهای مسئولانه، از سلامت و کرامت افراد حمایت کنند.
بازتابها و واکنشها به این سخنان
واکنشهای عمومی به این اظهارات در سه سطح قابل بررسی است: سطح اول، واکنشهای کاربران شبکههای اجتماعی است که با انتشار پستیها، کامنتها و ریتوئیتهای متنوع به این صحبتها واکنش نشان دادند. برخی از کاربران با اشاره به سابقه شخصی یا حرفهای وی، این گفتمان را نشانهای از رویکردهای سابقهدار و تکرارشونده نسبت به زنان قلمداد کردند. سطح دوم، بازتابهای رسانهای است؛ برخی از رسانهها با انتشار تحلیلهای تخصصی درباره پیامهای پنهان در اینگونه اظهارات، نسبت به گسترش گفتمانهای زنستیز هشدار دادهاند و بر لزوم نقد عمیق فرهنگی و اخلاقی در فضای عمومی تأکید کردند. سطح سوم، واکنشهای حقوقی و تخصصی است؛ پژوهشگران حوزه حقوق زنان و حقوق بشر نوشتهاند که چنین اظهاراتی در بسیاری از حوزههای حقوقی میتواند زمینهساز رفتارهای تبعیضآمیز شود و بهویژه در فضاهای آموزشی و شغلی، اثرات منفی داشته باشد. در مجموع، واکنشهای گسترده نشان میدهد که جامعه ایرانی از این نوع گفتمانها بهشدت حساس است و انتظار دارد که بحثهای عمومی پیرامون مسائل مربوط به زنان، با حفظ کرامت و رعایت اصول قانونی و اخلاقی انجام شود. این جریانات، همچنین میتواند بهعنوان یک آزمون برای رسانهها و نهادهای مدنی تلقی شود تا نشان دهند که چگونه از آزادی بیان در کنار حفظ امنیت روانی و حقوق شهروندی استفاده میکنند.
در کنار این واکنشهای عمومی، برخی از منتقدان با اشاره به سابقه برخی از سخنان رائفیپور، هشدار دادهاند که تکرار چنین بیانهایی میتواند به تضعیف جایگاه زنان در عرصههای مختلف اجتماعی منجر شود و به تقابلهای فرهنگی دامن زده و به ثبات اجتماعی آسیب برساند. از سوی دیگر، طرفداران وی بر این باورند که بیانهای او میتواند به بحثهای صریح و نقدهای انگیزهدار منجر شود و از منظر آنان، این نوع گفتمانها بخشی از گفتوگوی جامعه با مسائل اخلاقی و فرهنگی است. با این وجود، اکثر تحلیلگران مستقل و نهادهای حقوقی بر این باورند که حفظ کرامت زنان و جلوگیری از هرگونه توهین یا تبعیض، پایهای است که هیچگونه اختلافنظری نمیتواند آن را نقض کند. همین نکته باعث شده است که موضوع بهعنوان یک نمونه آشکار از گفتمانهای زنستیز، در قالب گزارشها و تحلیلهای خبری مورد توجه رسانههای رسمی و صنفی قرار بگیرد تا از ابعاد مختلف به آن پرداخته شود.
توضیحاتی درباره چارچوبهای قانونی و اخلاقی در ایران
در چارچوب جمهوری اسلامی ایران، مفاهیم کرامت انسانی و حقوق فردی در کنار مصلحتهای عمومی و ارزشهای اخلاقی تبیین میشود. اظهاراتی که به صراحت بهنسبت به جنسیت افراد یا طبقههای اجتماعی توهینآمیز باشد، میتواند از منظر حقوقی با ملاحظاتی روبهرو شود؛ از جمله جرم توهین یا افترا و تبعیض در برخی از حوزههای عمومی و خصوصی. رسانهها و فعالان حقوق زنان همواره بر حفظ حقوق شهروندی و کرامت انسانی تأکید کردهاند و خواستار پاسخگویی مسئولان مؤسسات در برابر چنین گفتمانهایی هستند. از منظر اجرایی، اخلاق رسانهای و چارچوبهای اخلاقی-قانونی، ایجاب میکند که اظهارات بلندمدت و گسترده که ممکن است به تضییع حقوق افراد منجر شود، با احتیاط نشر یابد و از بازنشر گزینشی یا تحریکآمیز پرهیز شود. تحلیلگران حقوقی همچنین بر این باورند که رفتارهای توهینآمیز در فضای عمومی میتواند با مؤلفههای حقوقی مربوط به حفظ کرامت انسانی و جلوگیری از تبعیض متهم شود و در نتیجه، لازم است که رسانهها با دقت از انتشار آنها خودداری کنند یا با توضیحهای دقیق، به سمت تقویت فضای گفتوگوی مسالمتآمیز سوق داده شوند. این رویکرد، البته با حفظ آزادی بیان و حق نقد، همسو است و در بلندمدت میتواند به تقویت سطح اعتماد اجتماعی و عدالت در جامعه کمک کند.
تحلیل حقوقی-اجرایی
این تحلیل نشان میدهد که توسل به زبان تحقیرآمیز علیه زنان نه تنها از منظر اخلاقی نامناسب است، بلکه میتواند بهطور مستقیم به سطح اعتماد عمومی آسیب بزند و در برخی موارد به تصویب قوانین یا ضوابط داخلی منجر شود که از انتشار چنین سخنان جلوگیری کند. با توجه به چارچوبهای قانونی ایران، کارکرد رسانهها در برابر چنین سخنانی باید با رویکردی مسئولانه و مبتنی بر حفظ کرامت انسان باشد و در عین حال، آزادی بیان را با رعایت موازین حقوقی و فرهنگی تعادل بخشد. از منظر اجرایی، آموزش و ارتقاء آگاهیهای فرهنگی در جامعه و ایجاد سازوکارهای پاسخگویی برای نهادهای مسئول میتواند بهعنوان گامهای عملی در برابر اینگونه گفتمانها برداشت شود. بهاین ترتیب، رویکردی که به جای انتشار پرشتاب و بدون بررسی، بهواسطه تحلیلهای عمیق و شفافیت ارائه میدهد، میتواند به تنشهای اجتماعی کاهش دهد و فضای گفتوگوی سالم بین جناحها و نسلهای مختلف را تقویت کند.