مقدمه و چارچوب طرح کالابرگ الکترونیک در دولت چهاردهم
طرح کالابرگ الکترونیک، به عنوان یکی از ابزارهای غیرنقدی حمایتی دولت، با هدف تأمین سریعتر نیازهای اساسی خانوارهای کمدرآمد و حفظ ثبات بازار کالاهای اساسی آغاز شد. بر اساس گزارشهای رسمی، دولت چهاردهم نخستین مرحله از شارژ الکترونیک را برای هشت دهک نخست درآمدی و خانوارهای حمایتی انجام داد تا از اسفندماه ۱۴۰۳ سلسله پرداختهای غیرنقدی به عنوان جایگزین مستقیم یارانه نقدی کلید بخورد. به گزارش تیم آرشیو کامل، پس از وقفهای طولانی در اجرای این طرح، رویکرد اجرایی جدید با تمرکز بر حفظ قدرت خرید خانوارهای حساس و تنظیم بازار کالاهای اساسی دنبال شد. این مطلب با مروری بر مراحل، اقلام پوشش دادهشده و برداشتهای اقتصادی از این طرح، به تحلیلی روشن میرسد تا چارچوب اقدامات آینده روشنتر شود.
مرحلهبندی شارژ کالابرگ و مبالغ تخصیصیافته
طبق بیانیههای رسمی، سه دهک ابتدایی درآمدی به همراه خانوارهای تحت پوشش، با مبالغ حمایتی مشخصی در چهار مرحله از سالهای ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۴ شارژ شدند. در نخستین مرحله، برای خانوارهای دهکهای اول تا سوم و همچنین خانوادههای با عضوی معلول، مبلغی معادل ۵۰۰ هزار تومان برای هر نفر اختصاص یافت. این مبلغ امکان خرید ۱۱ قلم کالای اساسی را فراهم میکرد و هدف آن پوشش سبد ضروری همچون لبنیات، پروتئین و حبوبات بود. با گذشت زمان و توجه به بازخوردهای مردمی، در مهر ۱۴۰۴ مرحلهای از پرداختها با تغییراتی مواجه شد که به گسترش تنوع اقلام و افزایش مبلغ شارژ منجر شد. به لحاظ عددی، در فاز دوم تا سوم این طرح، خانوارهای دهکهای چهارم تا هفتم با مبلغی معادل ۳۵۰ هزار تومان به ازای هر نفر همراه با خانوادههای حمایتی و دارای عضو معلول، پوشش یافتند.
در نهایت و با توجه به شرایط بودجهای کشور، پنجمین مرحله از این پرداخت که در پاییز ۱۴۰۴ انجام شد، با اما و گرایشهای اجرایی همراه بود. مبلغ شارژ به ۶۲۰ هزار تومان به ازای هر نفر افزایش یافت و با حفظ ۱۱ قلم کالا، امکان خرید علاوه بر اقلام پیشین، اقلامی همچون گوشت بوقلمون، ماهی و میگو را نیز در فهرست کالاهای قابل دسترس گنجاند. در این مرحله، علاوه بر افزایش مبلغ، تاکید بر پوشش کالاهای با اولویت مصرفی بالاتر مانند حبوبات و برنج مشاهده شد تا سبد مصرفی خانوارهای هدف بهبود پیدا کند.
اقلام قابل خرید و گستره پوشش کالابرگ
۱۱ قلم کالای اولیه که در طرح کالابرگ مشخص شدهاند، شامل شیر کمچرب، ماست کمچرب، پنیر سفید، گوشت سفید، گوشت قرمز، تخممرغ، روغن مایع، ماکارونی، قند و شکر، برنج و حبوبات است. در مرحلۀ چهارم و با اضافه شدن ۴ قلم دیگر، لیست به ۱۱ قلم کامل رسید و رقابت بین کالاهای گروهی از لبنیات تا گوشتها هم در شکل مصرفی خانوارهای مختلف تغییر کرد. با توجه به گزارشهای رسمی، در برخی مواقع تقاضا برای برخی اقلام لبنیات با کاهش روبهرو شد و مردم به سمت کالاهای پایه و با قیمت بالاتر از سبد کالابرگ گرایش پیدا کردند. این نکته نشان میدهد که تغییر در ترکیب یارانهبخشی نه تنها اثر اقتصادی بلکه رفتار مصرفی خانوارها را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
واقعیتهای قیمتی و نحوه اجرای خرید با کالابرگ
براساس گزارشهای مربوط به قیمتهای اقلام خریداریشده از کالابرگ، قیمت برخی از کالاها در هفتههای اخیر تغییر محسوس داشته است. برای مثال، شیر کمچرب بطری، ماست پرچرب و برخی انواع برنج و حبوبات در مقایسه با زمانهای قبل نوسان قیمت داشتهاند. همچنین، در فهرست اقلامی که در چارچوب کالابرگ وجود دارد، قیمتهای گوشت مرغ و گوشت قرمز با نرخی که به صورت هفتگی منتشر میشود، همواره تحت فشار هزینههای تولید و واردات قرار گرفتهاند. در اواخر سال ۱۴۰۴ و به دنبال تغییر نرخ ارز ترجیحی و حذف ارز ۲۸۵۰۰ تومانی از برخی کالاهای اساسی، وضعیت قیمتها به شدت تحت تأثیر قرار گرفت و این موضوع بر خرید خانوارها اثرگذار بود. به گزارش تیم آرشیو کامل، نکته مهم این است که هدف اصلی طرح کالابرگ، کاهش فشار فقر و حمایت از معیشت خانوار است؛ اما تغییرات ارزی و بودجهای گاهی به سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی آسیب زده و نیازمند بازنگریهای دقیق در اجرا است.
قابلتوجهترین نکات درباره اثرات بودجهای و اجرای طرح
در دوران اجرای این طرح، بحثهای مربوط به جایگزینی یارانه نقدی با غیرنقدی و اثر آن بر تراز بودجه دولت مطرح شده است. تحلیلگران اقتصادی نسبت به برخی از این تغییرات هشدار دادهاند که حذف ارز ترجیحی از کالاهای اساسی میتواند با افزایش قیمت بازار و به تبع آن کاهش قدرت خرید خانوارهای کمدرآمد همراه باشد. از جمله نظرات مطرحشده، هشدارهایی است از سوی کارشناسان درباره تأخیر در پرداختها و تأمین ارز برای واردات کالاهای استراتژیک، بهویژه در حوزه نهادههای دامی و مواد اولیه لبنیات. برخی از تحلیلگران معتقدند که با وجود الزام دولت برای حفظ امنیت غذایی، بهبود سبد مصرفی به همراه پایداری بودجهای نیازمند هماهنگی دقیق بین وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، بانک مرکزی و دستگاههای تصمیمگیر در حوزه ارزی است. به گزارش خبرگزاریهای رسمی، مسئولان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی از طریق طرحهای یسنا و دیگر سازوکارها به دنبال پاسخ به این چالشها هستند تا در کنار حفظ dignity اقتصادی خانوارها، بازارهای پایه نیز پایدار بمانند.
تحلیل اجرایی و نکات کلیدی از منظر سیاستگذاری
در این بخش، با تمرکز بر جنبههای اجرایی، به بررسی اینکه آیا طرح کالابرگ میتواند به شکوفایی تدریجی معیشت خانوارها کمک کند یا نه میپردازیم. نخست، هر چند هدف اصلی طرح، کاهش فشار فقر و تقویت امنیت غذایی است، اما به دلیل ریسکهای بودجهای و وابستگی به منابع ارزی، پایداری این طرح در بلندمدت نیازمند مدیریت دقیق منابع ارزی و تامین کالاهای اساسی است. دوم، تغییرات قیمت کالابرگ در طول زمان نشان میدهد که فاکتورهای خارجی مانند نرخ ارز، سیاستهای وارداتی و تأمین نهادههای غذایی میتواند تاثیر مستقیمی بر قدرت خرید خانوارها بگذارد. سوم، وجود تفاوتهایی در تقاضای مصرفی خانوارها میان اقلام مختلف نشان میدهد که طراحی جامعتر سبد کالا و بازتعریف اولویتهای مصرفی ممکن است به بهبود کارایی طرح کمک کند. به گزارشهای رسمی، اجرای طرحی که همزمان با حفظ امنیت غذایی، بهبود دسترسی به اقلام اساسی را دنبال کند، نیازمند همکاری میان دستگاههای اجرایی و اقدامات پشتیبان است تا از فرصتهای اقتصادی کشور به نحو بهینه استفاده شود. این رویکرد میتواند به تقویت اعتماد عمومی و حفظ ثبات در بازارهای اساسی منجر شود.
تحلیل کوتاه با رویکردی عمومی-اجرایی
تداوم اجرای طرح کالابرگ در دولت چهاردهم باید با توجه به ملاحظات بودجهای، ارزی و بازار کالاهای اساسی تفسیر شود. از یک سو، هدف کاهش فشار فقر و تأمین نیازهای اساسی خانوارها است و از سوی دیگر، حذف ارز ترجیحی و تأثیر آن بر قیمتها میتواند به نابرابریهای جدید منجر شود. با این حال، اگر سیاستگذار بتواند با راهبردهای دقیق ارزی و تامین کالاها، ارزش واقعی این طرح را حفظ کند، میتواند به ثبات بازار و بهبود رفاه خانوارها کمک کند. واکنشهای اقتصادی مداوم و ارزیابیهای مستقل از تأثیر طرح، به ویژه در شرایط تورمی کشور، ضروری است تا اجرایی شدن این طرح با شفافیت بیشتری همراه باشد و به موجی از اعتماد عمومی بینجامد.