نگاهی تازه به زندگی فهیمه اکبر و میراثی که در گیلان شکل گرفت
در آستانه صد و هشتاد و هشتمین سالروز تولد فهیمه اکبر، هنرمند نامآشنای گیلانی، مراسمی با عنوان آهنگ سرگذشت در خانه هنرمندان ایران برگزار شد. این نشست به روایت فرزندان و جمعی از هنرمندان، تلاشی بود برای بازتابی دقیق به تاریخ زندگی او و اثرهای ماندگارش در دوران اشغال ایران و جنگ جهانی دوم. در طول مراسم، تصویرها و گفتارهایی از دورههایی که او را به عنوان صدای صلح میشناختند، مرور شد و نقش فعال افراد مختلف در حفظ و معرفی میراث او پررنگتر شد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویداد نشان داد که چطور یک زن گیلانی با هنر موسیقی و اکنون با کارهای انسانی، تصاویر و آثار ماندگاری از خود به جای گذاشت.
در این مراسم، گیلان، به عنوان فرزند بزرگ فهیمه اکبر، از خاطرات کودکی و زندگی مادربزرگ خود سخن گفت. او مادر را به عنوان شخصی معرفی کرد که با صدایی گرم، هوشی بالا و قلبی پر از مهر، تنها به عنوان هنرمند مطرح نبود، بلکه انسانی بود که به فداکاری برای خانواده و جامعه باور داشت. او گفت مادر نه تنها باهوشترین فرد زندگیام بود، بلکه مهربانترین و زیباترین انسانی بود که دیدهام و همواره انسانی بودن را به فرزندانش آموخت. برخی از یادداشتهای فرزندان به بیان فعالیتهای خیریه مادری انجامید که گیلان و تهران را دربرمیگرفت و حتی حضورش در آمریکا هم اثرگذار بود. این روایتها، با صحنههای کودکانه خاطراتی را به زبان میآورد که چگونه فهیمه اکبر با وجود دشواریها زندگی خانوادگی را برای پیشرفت فرزندانش فدا کرد.
یکی از نکتههای برجسته این مراسم، بازگو شدن نقش او به عنوان بنیانگذار یا همکار با گروهها و نهادهای اجتماعی بود. گیلان، دختر دیگر فهیمه اکبر، از فعالیتهای داوطلبانه مادر در پرورشگاهها و خدمات به کودکان سخن گفت و خاطرنشان ساخت که مادر او در گیلان، تهران و حتی در دوران حضورش در آمریکا به کارهای خیر و تأسیس درمانگاه رایگان در انزلی و همچنین تجهیز خانههای خیریه پرداخت. او گفت که فهیمه اکبر با رویکردی انسانی و درعینحال پایداری، به زنانی که در سکوت و بدون حمایت هستند، فرصتهایی برای یادگیری و آزادی اقتصادی میداد و به تلاشهایی برای بهبود وضعیت زندگی خانوادگی زنان مبادرت میکرد. این روایتها تصویری از یک مادر و زن را ارائه میدهد که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم، به تقویت جامعه و نسلهای آینده کمک کرد.
در بخش دیگری از مراسم، گسترش یاد و آرشیو با صحبتهای مهدی پسیان، موسیقیدان و نویسنده زندگینامه عبدالله اشرفی، دنبال شد. پسیان با اشاره به ضبطهای اولیه صدای فهیمه اکبر در دهههای پیشین، توضیح داد که نخستین ضبطهای صوتی او در سال ۱۳۳۴ انجام شد. به روایت او، تیمسار عبدالله اشرفی در خانهاش با دستگاه ضبط ریل، نخستین صداهای آوازهای مادربزرگ را ثبت کرد و این مجموعه بعدها به یک مجموعه ارزشمند از موسیقی ایرانی تبدیل شد. پسیان همچنین از نحوه کار اشرفی در ضبط آثار توضیح داد: او هرجا میرفت دستگاه ضبط را همراه میبرد و برای میهمانان هر اجرا، نسخهای از ضبط را تهیه میکرد. این دقت و علاقه به ثبت موسیقی، میراثی منظم از موسیقی ایران را به جا گذاشت و برخی از آثاری که در آن سالها ضبط شده بودند، به همان شکل به مرور زمان ناشناخته ماندند تا اینکه دوباره اهمیت تاریخیشان احیا شد.
اجرای این مراسم با حضور هنرمندان و پژوهشگران موسیقی ادامه یافت و محققان درباره ارتفاع و نقش زنان ایرانی در تاریخ موسیقی ایران سخن گفتند. حسین محجوبی، نقاش نامآشنای گیلانی و یکی از دوستان قدیمی فهیمه اکبر، با بیان اینکه ایرانیان به مادری مانند او افتخار میکنند، بر این نکته تأکید کرد که سرزمین گیلان همواره مملو از وجود چنین زنانی است که با هنر و انسانیت خود تبدیل به نمادهای جهانی میشدند. او همچنین گفت که ایران سرزمینی است که برای مادران و زنان ارزش قائل است و بیتردید فهیمه اکبر یکی از نمونههای برجسته این ارزشها بود. این صحبتها نشان داد که میراث او بهطور گستردهای در میان هنرمندان و نویسندگان گیلانی و ملیگرا مطرح شده است.
در ادامه مراسم، چهار نویسنده گیلانی که نقش مهمی در معرفی فهیمه اکبر داشتند با دریافت لوح تقدیر از برگزارکنندگان تجلیل شدند. این بخش با تقدیر از افرادی مانند شادی پیروزی، مدیر نشر فرهنگ ایلیا، و همچنین پیمان برنجی، کوروش رنجبر و ابراهیم مروجی ادامه یافت که هرکدام با کارهای خود در شناساندن تاریخ خانه فهیمه اکبر و کارهای او سهمی در حفظ و انتشار این میراث داشتند. پخش صدای ضبطشده اولیه از نوارها در ادامه مراسم، مخاطبان را با صدای نخستین فهیمه اکبر آشنا کرد و نشان داد که چگونه او در زبانهای مختلف ترانه اجرا میکرد و چگونه اشعار و ملودیهای او به مرور زمان در سراسر ایران به عنوان بخشی از تاریخ موسیقی درخشیدند. این بخش از رویداد، با یادآوری این واقعیت که در سالهای نخست ضبط، آثار او آنطورکه شایسته بود، شناخته نشدند، به مخاطبان نشان داد که چگونه برخی از آثار هنرمندان با وجود ارزش بالا، در محیطهای هنری معمولی آن زمان به دلایلی نادیده میماندند.
در این میان، غزل شاکری، بازیگر نقش فهمیه اکبر در سریال خاتون، به بیان دیدگاه خود پرداخت و گفت: فهمیه اکبر بودن کار آسانی نیست و تلاش من برای زنده نگاه داشتن خاطره او از اهمیت زیادی برخوردار است. او همچنان با اشاره به دیدار خود از موزه فهیمه اکبر در رشت، از تجربه خود در مواجهه با کارمندان موزه صحبت کرد و گفت که این تجربه هنوز هم میتواند بهبود یابد و با رویکردی بازتر به مخاطبان ارائه شود. روایت دختران و بازیگران دیگر این مراسم، نشان داد که چگونه این چهره تاریخی میتواند به شکل عملی به نسلهای بعدی منتقل شود. همچنین نظام منوچهری، کارگردان مستند «نامههایی از آمریکا»، از خاطرات خانوادگی گفت و افزود که قصد دارد تا این مستند را به زودی در فضای مجازی منتشر کند تا دسترسی به تاریخ فهیمه اکبر برای همگان میسر باشد. این بخش از گفتگوها به اهمیت حفظ و نشر خاطرات تاریخی و همچنین ایجاد پلهای فرهنگی میان نسلهای مختلف پرداخته و بر ضرورت دسترسی عمومی به منابع تاریخی تأکید کرد.
در پایان گزارش میگردد که گروه موسیقی جوما اجرای ویژهای را برای ترانههای فهیمه اکبر و جهانگیر سرتیپپور در جنگ جهانی دوم اجرا کرد. محمدرضا زمانی، با نام مستعار فرهنگ، هدیهای را به امین حقره، سرپرست گروه موسیقی جوما، ارائه کرد و توضیح داد که آشنایی او با خانواده اکبر و همکاری با پرفسور اکبر برای پژوهشهای تاریخی، به شکلگیری این پروژه انجامید. زمانی با تأکید بر نقش تاریخی فهیمه اکبر در موسیقی و به عنوان نمادی از زن ایرانی گفت: این شخصیت نه تنها یک هنرپیشه است، بلکه نمادی از صلحطلبی و همزیستی با زبانهای مختلف است که به جهان نشان میدهد چگونه موسیقی میتواند به عنوان زبان مشترک، پیام صلح را منتقل کند. همچنین او با اشاره به این نکته که فهیمه اکبر نگاه جهانی و اندیشه انسانی داشت، از ضرورت ایجاد جایزه ملی فهیمه اکبر برای آینده سخن گفت تا میراث او در قالب پروژههای پژوهشی، نشر کتاب و انتشار آثار صوتی بیشتر دیده شود.
در مجموع میتوان گفت که مراسم صد و هشتاد و هشتمین سالگرد تولد فهیمه اکبر، تنها یک پاسداشت هنری نبود، بلکه تلاشی بود برای بازتعریف نقش زنان در تاریخ موسیقی ایران و تثبیت میراثی که به عنوان نمادی از صلح و انسانیت، در دورهای پرآشوب همچنان پرقدرت باقی مانده است. این رویداد با حضور جمعی از پژوهشگران، هنرمندان و دوستداران موسیقی، گواهی بر این است که گیلان و ایران باید به طور مستمر به بازخوانی چنین داستانهایی بپردازند تا آیندهای روشنتر برای نسلهای بعدی ترسیم شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این کار تنها آغاز راهی است برای نگهداشتن صدای صلح در تاریخ و در میان جامعهای که به ارزشهای انسانی پایبند است.
تحلیل حقوقی-اجرایی: چارچوبهای حفظ میراث فرهنگی و نقلقولهای تاریخی در قالب رویدادهای عمومی
این مراسم، گرچه یک رویداد فرهنگی بود، اما نکتهای کلیدی را روشن میکند: حفظ میراث موسیقی ایران و تکثیر آن به شکل عمومی باید با شیوهای منطبق با قوانین و مقررات فرهنگی، حقوقی و امنیتی اجرا شود. اجرای چنین رویدادهایی در سالهای اخیر نشان میدهد که هماهنگی میان نهادهای هنری، دانشگاهی و رسانهای برای حفظ و نشر تاریخ موسیقی ایران امری ضروری است. از منظر حقوقی، انتشار بخشهایی از گفتگوها، پخش صداهای ضبطشده و انتشار تصاویر مربوط به فهرستهای تندیسها و افراد یادشده، همگی مشمول قوانین کپیرایت، حفظ حریم خصوصی افراد زنده و حفاظت از آثار تاریخی است. بنابراین لازم است در این قالب، منابع و مستندات به صورت شفاف و با ارجاع دقیق به مراجع نگهداری شوند و انتشار هرگونه محتوا با رضایت صاحبان آثار یا نمایندگان قانونی آنها صورت پذیرد. همچنین توسعه این میراث در قالب موزههای ملی یا فضاهای نمایشگاهی میتواند با همکاری سازمانهای فرهنگی و وزارت ارشاد ایران انجام شود تا دسترسی عموم به این محتواها افزایش یابد. به گونهای که آثار تصویری، صوتی و مکتوب، با حفظ اصالت تاریخی، برای پژوهشگران، هنرمندان و مردم قابل استفاده باشد و منابع در دسترس عموم، از طریق سامانههای رسمی و پوستههای آنلاین معتبر ارائه شوند. این رویکرد به حفظ کیفیت و جلوگیری از آسیب به محتوای تاریخی کمک میکند و از ناپدید شدن دقیق و صحیح اطلاعات جلوگیری میکند. بنابراین، در طرحهای آتی باید به جنبههای حقوقی، امنیتی و فرهنگی به طور همزمان توجه شود تا میراث موسیقی ایران به شکل امن و شایستهای به نسلهای آینده منتقل گردد.