گسترش بحران دمانس در ژاپن و نقش فناوری در پاسخ به آن
در ژاپن، پیرترین جمعیت جهان با یک چالش بزرگ روبهرو است: دمانس یا زوال عقل. طبق آمار منتشرشده، سال گذشته بیش از ۱۸ هزار سالمند مبتلا به دمانس خانههای خود را ترک کرده و سرگردان شدند؛ حدود ۵۰۰ نفر از آنان پس از یافتن جان خود را از دست دادند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این پدیده از سال ۲۰۱۲ دو برابر شده است و فشار ناشی از کمبود نیروی کار و محدودیتهای ورود کارگران خارجی به مراقبتهای ویژه را تشدید میکند. این ارقام نشان میدهد که système بهداشتی-اجتماعی ژاپن با بالارفتن سن جمعیت باید با راهکارهای نوین سازگار شود و فرآیندهای پشتیبان فناوری، از جمله ردیابی و نظارت، به شکل گستردهتری به کار گرفته شود.
در کنار این افزایش فشار، دولت ژاپن به دنبال مدلهای جدیدی است تا هزینههای مراقبت اجتماعی را کاهش دهد و کیفیت مراقبت را حفظ کند. برآورد میشود که هزینههای مرتبط با دمانس تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱۴ تریلیون ین برسد. از این رو، استفاده از فناوریهای نوین به عنوان ابزارهای کمکی و تسهیلگرانه جایگاه ویژهای پیدا کرده است. در برخی مناطق، سیستمهای GPS برای ردیابی افرادی که سرگردان میشوند، به کار گرفته شده و برچسبهای پوشیدنی با هشدارهای آنی در اختیار مسئولان قرار میگیرند. علاوه بر این، شبکهای از مداخلههای مبتنی بر فناوری ایجاد شده تا طیف گستردهای از حمایتهای اجتماعی را به هم پیوند دهد. به گزارش تیم آرشیو کامل، در برخی شهرها کارکنان فروشگاههای زنجیرهای نیز اعلانهای لحظهای دریافت میکنند تا بتوانند در صورت مفقود شدن فرد، او را سریع بیابند. این گونه اقدامات میتواند به عنوان یک شبکه ایمنی اجتماعی عمل کند و شیوۀ پاسخگویی در مواقع اضطراری را بهبود بخشد.
فناوری در تشخیص زودهنگام و بهبود مراقبت
پژوهشها در ژاپن به سمت استفاده از هوش مصنوعی برای تشخیص زودهنگام بیماریهای مرتبط با سن حرکت کردهاند. یکی از نمونههای مطرح، محصول aiGait از شرکت فوجیتسو است که از هوش مصنوعی برای تحلیل وضعیت بدن و الگوهای راه رفتن استفاده میکند. این فناوری علائم اولیه زوال عقل را مانند کشیده شدن پاها، کندی در چرخش یا دشواری در ایستادن شناسایی میکند و در کنار آن خطوط اسکلتی تولید میکند تا پزشکان بتوانند در معاینات معمول به این نشانهها توجه کنند. محققان میگویند با استفاده از دادههای موشنکپچر، مداخله زودهنگام میتواند به حفظ استقلال سالمندان کمک کند و مدت زمان فعال بودن آنها را افزایش دهد. این رویکرد با حفظ حریم خصوصی و حفظ کرامت فردی باید همراه با ملاحظات بالینی و اخلاقی باشد. همچنین، پژوهشهای دیگر در دانشگاه واسدا بر روی توسعه ربات انساننمایی به نام AIREC متمرکز است که وزنی حدود ۱۵۰ کیلوگرم دارد و قصد دارد در آینده وظایفی مانند پوشاندن جوراب، هم زدن تخممرغ و تا زدن لباس را انجام دهد. با وجود این که چنین رباتهایی میتوانند بار کار مراقبان را کاهش دهند، تیم پژوهشگران اعلام کردهاند که این رباتها هرگز جایگزین مراقبان انسانی نمیشوند و هدف اصلی آنها کمک به بهبود کیفیت زندگی افراد و پشتیبانی از پرسنل سلامت است.
این رهیافتهای فناورانه تنها به رباتها محدود نمیشوند. پژوهشگران همچنین گزارش میکنند که با استفاده از فناوریهای پیشرفته، از جمله دادههای حسگرهای مختلف و مدلهای تحلیل حرکتی، امکان تشخیص سریعتر وضعیتهای خطرناک فراهم میشود. در حقیقت، اشتراکسازی دادههای بیولوژیک و دادههای رفتاری میتواند به تشخیص دقیقتر و مداخله به موقع منجر شود. با این حال، به دلیل پیچیدگیهای فنی و نگرانیهای مربوط به حفظ حریم خصوصی، اجرای این فناوریها نیازمند چارچوبهای قانونی، استانداردهای ایمنی و فرایندهای نظارتی منسجم است.
پیامدهای اجتماعی و تجربههای کاربری روزمره
در کنار تلاشهای پژوهشی، نمونههای ملموس دیگری نیز وجود دارد که به جای جایگزینی انسانها، به تقویت ارتباط انسانی کمک میکند. Poketomo، رباتی به طول ۱۲ سانتیمتر، به کاربران یادآوری میکند تا داروهایشان را مصرف کنند، به آنها کمک میکند تا برای بیرون رفتن آماده شوند و حتی با افراد تنها صحبت میکند؛ این قابلیتها میتواند تا حدی از انزوای اجتماعی سالمندان بکاهد. شرکت Sharp نیز بر استفاده از فناوریهایی تمرکز میکند که میتوانند به کاهش فشارهای اجتماعی و بهبود کیفیت زندگی سالمندان کمک کنند. در عین حال، پژوهشگران تأکید دارند که رباتها تنها میتوانند بخشی از راهحل باشند و حضور انسانی همچنان غیرقابل جایگزین است. بر این اساس، پژوهشگران میگویند رباتها باید مکمل مراقبان و تیمهای درمانی باشند تا حمایت جامعتری ارائه دهند.
یکی از نمونههای اجتماعی جالب در توکیو، کافهای با نام سفارشهای اشتباه است که سالمندان مبتلا به دمانس در آن به کمک مشتریان میپردازند. بنیانگذار این کافه، توشیو موریتا، از تجربه پدرش با این بیماری الهام گرفته و با گشودن این فضا قصد دارد تا افراد مبتلا به دمانس بتوانند همچنان با جامعه ارتباط برقرار کرده و احساس هدفمندی کنند. موریتا میگوید که این کار همچنین برای همسرش فرصت استراحت فراهم میکند و به او و دیگر کارکنان این کافه امکان میدهد تا به شکلی عملی با چالشهای دمانس روبهرو شوند. این نمونه تأکید میکند که مداخلات اجتماعی و حمایتهای جامعهای واقعاً حیاتی هستند و فناوریها باید در خدمت تقویت اینگونه فضاها قرار گیرند.
تحلیل اجرایی و حقوقی
در چارچوب سیاستهای سلامت و فناوری، ژاپن تلاش میکند با بهرهگیری از دادههای بیومتریک و دادههای حرکتی، نظارت و تشخیص زودهنگام را تسهیل کند. اما هر سرمایهگذاری در فناوری مراقبتی باید با چارچوبهای ایمنی، اخلاقی و حقوقی همراه باشد. در ایران نیز همسو با تجارب جهانی، حفاظت از حریم خصوصی بیماران، امنیت دادهها و ایمنی کار با رباتها از نکات حیاتی است که باید در قالب قوانین روشن و نهادهای ناظر مشخص دنبال شود. تجربه ژاپن میتواند به ما نشان دهد که فناوری چه میزان میتواند در کاهش فشار سیستمهای بهداشتی موثر باشد، اما این تنها در صورت رعایت کرامت انسانی و حفظ حقوق افراد میتواند به موفقیت برسد. همچنین با توجه به تفاوتهای فرهنگی و ساختارهای اجتماعی، اجرای چنین فناوریهایی در هر کشور باید با در نظر گرفتن زمینههای محلی، ارزشهای اجتماعی و الزامات قانونی انجام شود. به طور کلی، فناوری باید به عنوان ابزاری مکمل برای پرسنل سلامت و مراقبتهای اجتماعی عمل کند و هیچگاه جایگزین ارتباط انسانی نشود. این رویکرد میتواند به ارتقای کیفیت زندگی سالمندان و کاهش فشارهای کار محور در بخش بهداشت منجر شود، اما نیازمند راهبردهای همسو با اصول اخلاقی و ضوابط امنیتی است.