سکوتی در برابر ظلم یا تدبیر برای حفظ اسلام؟ مرور تاریخیِ رویداد سقیفه و پاسخ علی(ع)
در روزگار پس از وفات پیامبر اکرم(ص)، درگیریها و راهبردهای مختلفی در شکلگیری دولت اسلامی به وجود آمد. یکی از مسائل حساس و مورد بحث، برخورد با اهانتها و جریاناتی بود که به حضرت زهرا(س) نسبت میدادند و به تعبیر برخی منابع، به خانهٔ علی(ع) تعرض میکردند. این مقاله با رویکردی خبری-تحلیلی تلاش میکند تا دیدگاهی تاریخی پیرامون سکوت مشهور حضرت علی(ع) در آن دوران ارائه دهد و نشان دهد که این سکوت تا چه اندازه با حفظ وحدت امت اسلامی و جلوگیری از تفرقه ارتباط داشت. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، روایتهای مختلفی در این باره وجود دارد که در کنار هم میتواند تصویر روشنی از تصمیمِ علی(ع) ارائه کند.
زمینهٔ تاریخی: زمینهٔ شکلگیری خلافت پس از پیامبر
پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، جامعهٔ اسلامی با پرسشهای بنیادینی روبهرو شد: چه کسی شایستهٔ رهبری امت است و چگونه میتوان به سرعت و با آرامش به ادارهٔ امور مسلمین پرداخت؟ یکی از مباحث محوری، جایگاه اهل بیت رسولالله(ص) و حقانیّت آنان در رهبری امت بود. در این فضا، گروههایی به بیعت با مسؤولان جدید دست زدند و برخی از صحابه و تابعین، بیعت نکردند و به شکلهای مختلف واکنش نشان دادند. در این میان، موضوع نحوهٔ مواجهه با خاندان پیامبر(ص) و حقوق آنان بهعنوان ورثهٔ نبوت اهمیت پیدا کرد. منابع تاریخی مختلف، از جمله طبری و دیگر تاریخنگارانِ clásicos، به وجود چنین منازعاتی اشاره دارند که منجر به تنشهای سیاسی و اجتماعی شد.
دو مسیر ممکن در برابر خلفا: قیام با شمشیر یا صبر با حفظ اسلام
در روایتهای تاریخی، علی(ع) با دو گزینه روبهرو بود: نخست، برخاستنِ آشکار در برابر حاکمان جدید با هدف بازگرداندن حقِ خویش و بازپسگیری خلافت از صاحبانِ آن؛ دوم، صبر و ایستادگی در میدانِ عمل به شیوهای کمتنشتر اما با حفظ مصالح جامعهٔ اسلامی. این دو گذر، هر کدام میتوانست پیامدهای گستردهای برای وحدت مسلمانان و آیندهٔ دین به همراه داشته باشد. از دیدگاهِ علی(ع)، برخاستنِ بیپایان یا هرگونه اقدامِ خشونتآمیز میتوانست به تفرقهای عمیق در میان مسلمانان و تضعیفِ جامعهٔ نوپای اسلامی منجر شود. چنین وضعیتی احتمالِ حملهٔ خارجی را افزایش میداد، ارتدادهای داخلی را تسریع میکرد و رهبریِ جامعه را در معرض خطر جدی قرار میداد. از این منظر، صبر و تدبیر بهعنوان ابزار حفظِ بنیانِ اسلام و اتحادِ امت مطرح شد.
منابع تاریخی و اشاره به روایات مختلف
بر اساس گزارشهای تاریخی، مشخص است که برخی از روایاتِ مربوط به این رخداد، در منابع مختلف با تفاوتهای جزئی عرضه شدهاند. در طبری و سایر منابعِ کهن، نقل شده است که عمر به فرمان ابوبکر مأمور شد تا بیعتی از علی(ع) و دیگران بگیرد. این رخدادها در منابع اهل سنت و اهل تشیع با تفاوتهای تبیینی مطرح شدهاند؛ اما در همهٔ گزارشها، نکتهای کلیدی وجود دارد: علی(ع) در آن زمان، از مفادِ موقعیتِ سیاسیِ موجود و خطراتِ ناشی از تفرقهٔ داخلی و حملهٔ دشمنان آگاه بود و به همین دلیل ترجیح داد تا با صبر و تدبیر، از اسلام حفاظت کند. در خطبهها و رفتارهایِ بعدیِ امامِ مؤمنان(ع)، از نهج البلاغه و دیگر منابع، به این موضوع اشاره شده است که هدفِ علی(ع) از این موضع، حفظ دین و ثباتِ جامعه بود، نه لایهای از ترس شخصی. در این خصوص، جستوجو در منابعِ تاریخیِ معتبر میتواند به صورتِ دقیقتری به چراییِ سکوتِ آن حضرت پاسخ دهد. همچنین در خطوطِ نهج البلاغه، عباراتی دیده میشود که نشان میدهد علی(ع) به آرامی و با احساسِ مسئولیتِ بزرگِ دینی، تصمیم گرفت تا از هر نوع عملیاتِ خشونتآمیز خودداری کند تا اسلام بتواند با کمترین هزینه از بحران خارج شود.
چرا علی(ع) دست به قیام نزد؟ تبیینِ رویکردِ جامع وی
علی(ع) با بررسیِ اوضاعِ اجتماعی و سیاسیِ دوران، به این نتیجه رسید که انجام یک قیامِ کامل یا تقابلِ مستقیم با حاکمانِ وقت، میتواند به فروپاشیِ اجتماعیِ گسترده منجر شود و در نتیجه اسلامِ نابِ پیامبر اکرم(ص) را به مخاطره بیندازد. خطرِ تفرقهٔ عمیقِ میانِ مسلمانان، فشارِ مخالفانِ شدتگرفته، و احتمالِ زوالِ دستاوردهایِ پیامبر(ص) همگی عواملی بودند که او را وادار کرد تا این مسیرِ مخاصمه را کنار گذاشته و با رویکردِ تدبیر، به حفظِ نهالِ نوپای اسلام بیندیشد. از نگاهِ امامِ متقین، آسیب از دست رفتنِ وحدتِ مسلمانان و بههمریختگیِ جامعهٔ اسلامی بهمراتب وخیمتر بود از از دست رفتنِ جایگاهِ شخصی در قدرت.
خطبهٔ شقشقیه و بازتابِ فکریِ سکوت
در خطبهٔ شقشقیه آمده است که علی(ع) دربارهٔ سکوتِ خود بهعنوان راهبردِ تدبیر، توضیح میدهد که تصمیم گرفته در آن اوضاعِ آشفته، دست به قیام نزند؛ زیرا جهانی که در آن اجتماعِ مسلمانان به خطر میافتاد، بهدنبالِ حفظِ دین و ثباتِ جامعه بود. این بیان، بهعنوان یکی از منابعِ اصلیِ فهمِ این رویداد، نشان میدهد که سکوتِ علی(ع) نه از ترس، بلکه از منظری استراتژیک بوده است. نوشتارهای مربوط به این خطبه و دیگر بیاناتِ امام با پژوهشهایِ مستقلِ تاریخیِ گوناگون مطابقت دارند و بهنوعی تبیین میکنند که هدفِ او نه دفاع از منافعِ شخصی بود و نه پذیرشِ بیضوابطِ قدرت؛ بلکه حفظِ اسلامِ ناب و جلوگیری از انشقاق اسلامی بود.
پیامدهای سیاسی-اجتماعی سکوت و جایگاهِ تاریخیِ آن
نتیجهٔ این رویکردِ صبورانه، اما با شدتِ مسئولیتپذیریِ بالا، دستگاهِ اسلامِ پس از پیامبر را در برابر خطرهای گوناگونِ داخلی و خارجی مصون نگه داشت. از یک سو، دشمنانِ داخلی که به دنبالِ تفرقهاندازی و تردیدافزایی بودند، نتوانستند با بهرهگیری از اختلافاتِ داخلیِ جامعهٔ اسلامی به اهدافِ خود دست یابند؛ از سوی دیگر، خطرِ حملهٔ خارجی و تضعیفِ وحدتِ امت اسلامی نیز بهطورِ نسبی کاهش یافت. برخی از پژوهشگرانِ تاریخِ اسلام، با اشاره به منابعِ تاریخیِ مختلف، این نکته را مطرح میکنند که اگر علی(ع) در آن برهه دست به قیامِ مستقیم میزد، فرایندِ تکاملِ جامعهٔ اسلامی ممکن بود بهطورِ گستردهای متوقف یا معیوب شود. در این معنا، سکوتِ امامِ شیعیان در آن مرحله، بهعنوان یک تصمیمِ راهبردیِ تاریخی تعبیر میشود که با حفظِ خونِ شهیدان و حفاظتِ میراثِ پیامبر(ص) همراه بوده است. البته باید توجه داشت که این تفسیرها، با تفاوتهای دقیقِ سندی در منابعِ تاریخی مواجه است و پژوهشگرانِ تاریخ اسلام همواره به بررسیِ دقیقِ منابعِ مختلف میپردازند تا تصویری جامعتر ارائه دهند. از جملهٔ این منابع، طبری، پیشوایی، سید رضی و دیگران هستند و هر کدام با رویکردی متفاوت به این رویداد نگاه کردهاند. در هر حال، محورِ اصلی این رویکردها، حفظِ اسلام و اتحادِ مسلمانان در کنارِ پذیرشِ واقعیتهای سیاسیِ آن دوران است.
نتیجهگیری تاریخی و معناییِ سکوت علی(ع)
آنچه در مجموع از این روایتهای تاریخی برمیآید، این است که علی(ع) با وجودِ شجاعتِ بینظیرِ خود، به دلیلِ وظیفهمداریِ دینی و حفظِ بنیانِ اسلام، ترجیح داد تا در برابرِ بیعدالتیِ آن زمان، از راهِ صبر و تدبیر به میدانِ عمل ورود نکند تا شاید از طریقِ این روش، از تفرقهٔ گسترده و آسیبهای جدیِ جامعه جلوگیری شود. این نکته در نهجالبلاغه و برخی از گزارشهای تاریخی بهوضوح بیان شده است که حفظِ دین و جامعه، از هر چیزِ دیگری اهمیت پیدا میکند، حتی اگر این به معنای فدایی شدنِ همسر و فرزند در راهِ حفظِ اسلام باشد. این رویکرد را میتوان بهنوعی کانونِ مسئولیتپذیریِ دینیِ امیرالمؤمنین دانست که نه تنها بهعنوان یک فرمانده نظامی، بلکه بهعنوان یک راهنمایِ اخلاقیِ تاریخِ اسلام شناخته میشود. در نهایت، این تصمیمِ تاریخیِ Али(ع) در سطوح مختلفِ تحلیل تاریخی، به تثبیتِ اصولیِ اسلام و حفظِ اتحادِ امت اسلام در روزگارِ پس از پیامبر منجر شد. این گونه است که روایتهایی همچون «بهتر است دین از اختلافات سالمِ مسلمانان حفظ شود تا اینکه در برابرِ تفرقِ گوناگون نابود گردد» به ذیلِ تاریخِ اسلام پیوسته است و همواره الهامبخشِ پژوهشها و تفاسیرِ تاریخیِ معاصر باقی مانده است. بهعنوان نتیجهٔ مدیریتیِ این رویکرد، میتوان گفت که علی(ع) با این سکوت – به تعبیر برخی منابع – بهنوعی گاردِ فرهنگیِ اسلام را در برابرِ تهاجماتِ خارج و داخلی تقویت کرد و از انحرافِ مسیرِ اسلامیِ نخستین جلوگیری به عمل آورد. برای پژوهشگرانِ تاریخِ اسلام، تشریحِ دقیقِ این تصمیم با مراجعه به منابعِ تاریخیِ معتبر همچنان مهم است. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این بازنگریِ تاریخی از منظرِ رصدِ رخدادها و ارزیابیِ پیامدها، میتواند به فهمِ عمیقترِ جایگاهِ علی(ع) و فاطمهٔ زهرا(س) در فرایندِ شکلگیریِ الگویِ حکمرانیِ اسلامی کمک کند.
کالبدشکافیِ روایی و چگونهگوییِ تحلیلها
در جمعبندیِ نهایی، باید گفت که هر روایت، با شرطِ صحتِ سند و با در نظر گرفتنِ زمینهٔ سیاسیِ آن دوران، میتواند دیدگاهِ متفاوتی دربارهٔ این رخداد ارائه دهد. اگرچه در برخی گزارشها، شواهدِ صریحِ مواجههٔ امامِ شیعیان با شرایطِ آن زمان مطرح شده است، اما لازم است که پژوهشگران با دقتِ بیشتری به ارزیابیِ منابع بپردازند تا تصویری جامع و دقیق از انگیزهها و پیامدها ارائه دهند. این امر به ما نشان میدهد که چگونه ترجمهٔ تاریخیِ رویدادها، میتواند بر فهمِ امروز ما از تاریخ اسلام و نحوهٔ نگاه به حق و باطل اثر بگذارد. در نهایت، این تحلیلِ تاریخیِ سکوت علی(ع) میتواند به روشنسازیِ مفاهیمِ عدالت و وحدت در عصرِ حاضر کمک کند، بدون اینکه از دیدگاهِ اصولِ اسلامی عدول کنیم. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، تبیینِ دقیقتر این موضوع نیازمند پژوهشهایِ گستردهتر و مرورِ منابعِ متعدد است تا بتوان به نتیجهای جامع و دقیق دست یافت.
نمایهٔ منابع و ارجاعات: طبری، تاریخ الامم و الملوک؛ پیشوایی، سیره پیشوایان؛ سید رضی، نهج البلاغه؛ منابعِ دیگرِ تاریخیِ اسلامِ اولیه. این مقاله از طریق تجمیع و بازنویسیِ این منابع نگارش شده است تا تصویری روشن از تصمیمِ علی(ع) در دورانِ سقیفه ارائه دهد. بهعلاوه، در این نوشتار بهکارگیریِ عباراتی از خطبهٔ شقشقیه براساسِ متنِ نهج البلاغه آمده است تا بیانِ عمیقترِ دلیلِ سکوتِ آن حضرت روشنتر شود.
در پایان لازم است اضافه کنیم که این بازنگری، صرفاً یک نگاهِ تحلیلی است و بازتابِ دقیقِ تاریخِ اسلام به پژوهشهای گستردهتر نیاز دارد. بهگونهای که تمامی روایتها با هم مقایسه شده و صحتِ سندهایشان بررسی گردد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل.