گشودن دریچهای به گفتوگوهای فکری میان مسلمانان و یهودیان در میانهٔ تاریخ
این گزارش به بازتاب پژوهشی تازه میپردازد که درباره چگونگی مواجههٔ مسلمانان با یهودیت و متون مقدس عبری در قرون میانه نوشته شده است. کتابی با عنوان «یهودیت و کتاب مقدس عبری در نوشتههای مسلمانان از ابن ربن طبری تا ابن حزم اندلسی» اثر کامیلا آدانگ، با ترجمهٔ منصور معتمدی و فاطمه پژوم توسط انتشارات حکمت منتشر شده است و بهعنوان یکی از منابع کلیدی در بررسی چالشها و فرصتهای گفتوگوی میان دو سنت الهی در دورهٔ کلاسیک شناخته میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل و به نقل از ایبنا، این پژوهش سه محور بنیادی را در میان اندیشمندان مسلمان سدههای میانه روشن میکند: چگونه قرآن و حدیث با متون عبری ارتباط یافتند، چه مباحثی دربارهٔ تحریف یا نسخ مطرح شد، و چگونه دیدگاههای گوناگون—even نسبت به مسألهای حساس چون تحریف وعیّنات—در یک سنت فکری واحد دیده شدند.
در این میان، کتاب به شرح فرایندهای فکری و روشی پژوهشی میپردازد که از یکسو سعی دارد از طریق بازخوانی متون مقدس عبری، الهیات اسلامی را تقویت کند و از سوی دیگر مرزهای تفسیر و نقد را روشن سازد. نویسنده با معرفی زندگینامهٔ تحلیلی هر محقق و جایگاه فکری او، سه محور اصلیِ جدال فکری با یهودیان را استخراج میکند: احتمال نبوت محمد در تورات، بحث نسخ شریعت موسی و از همه مهمتر مسئلهٔ تحریف. آدانگ نشان میدهد که مسلمانانِ قرون وسطی، برخلاف تصویری غالب، لزوماً یکپارچه نبودند و برخی به تحریف لفظی و ساختاری تورات توجه کردند در حالی که گروهی دیگر تنها به تحریف معنا بسنده نمودند. این نکتهٔ کلیدی نشان میدهد که در مواجهه با متن مقدس یهودیان، همراه با نقدِ باطنیِ متون، مسلمانان کوشیدند هویت الهیاتیِ اسلام را بازتعریف کنند و از دلِ مواجهه با آن به باورهای نوین دست یابند.
دربارهٔ نویسندهٔ کتاب، کامیلا آدانگ، دانشیار هلندی مطالعات اسلامی در دانشگاه تلآویو، اشاره شده است که او این اثر را با رویکردی روششناختی نگاشته است. وی با بررسی زندگینامهٔ نویسندگانِ مشهور، از ابن ربن الطبری تا ابن حزم اندلسی، نشان میدهد که هر کدام با سِمتها و جهانبینیهای خاص خود به یهودیت نگاه کردهاند و نتیجهٔ این گفتوگوهای فکری، تصویری چندلایه از پیوندها و جداییهای فکری مسلمانان و یهودیان در سدههای میانه ارائه میدهد. به گزارش تیم آرشیو کامل، کتاب همچنین به ترجمهٔ برخی متون نایاب ابن قتیبه و مقدسی نظر دارد تا دسترسی مخاطبانِ غیرعربزبان به منابع اولیه میسر شود و از این رو کتابی مرجع در حوزهٔ الهیات تطبیقی و پژوهشِ روابط میان دو سنت محسوب میشود.
سه محورِ کلیدیِ پژوهش، با رویکردی تاریخی و روششناختی، نشان میدهد که مسلمانان برخلافِ رمانتیسازیهای ساده، با دقت و تأمل به متون مقدس عبری نگاه کردهاند: نخست، دسترسی به مطالب کتاب مقدس در صدر اسلام و کارکرد آن در استدلالهای الهیاتی؛ دوم، بررسیِ نویسندگان و آثارشان و ارزیابیِ میزانِ تأثیرِ تعابیر یهودی بر دیدگاههای اسلامی؛ و سوم، بررسیِ استدلالهای مربوط به نبوت محمد، نسخ شریعت موسی و تقابل با مسئلهٔ تحریف. نویسنده در پایانِ کتاب بهطور مفصل به موضوع «قرائیم»—که دستهبندیهای متفاوتی از یهودیان را نشان میدهد—پرداخته و سهم این جریانها را در بحثهای الهیات تطبیقی روشن میکند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این اثر با نمایشِ مجموعهای از پیوستها و فهرست منابع، بهویژه «توصیف مقدسی از یهودیت» و «آیات کتاب مقدس که به عنوان گواهی ظهور محمد» را دربرمیگیرد که خوانندگان را به پژوهشهای عمیقتر دعوت میکند.
در پایان، این کتاب میکوشد نشان دهد که چگونه مواجهه با متون مقدسِ دیگر میتواند به بازتعریفِ هویتِ دینیِ اسلام منجر شود و این فرایند، نه تنها به توجیهٴ نبوتِ محمد، بلکه به شکلگیریِ هویتِ متجددِ الهیاتیِ اسلام کمک میکند. با وجودِ زبانِ آکادمیکِ کتاب، و تراکمِ مباحثِ تاریخی، اثر حاضر برای پژوهشگرانِ الهیاتِ تطبیقی و تاریخِ افکارِ اسلامیِ میانه، یکی از منابعِ قابلِ استناد است و میتواند چارچوبهای جدیدی برای فهمِ پیوندهای فکریِ مسلمانان و یهودیان در دورههای تاریخی مختلف فراهم آورد. به گزارش تیم آرشیو کامل، کتاب «یهودیت و کتاب مقدس عبری در نوشتههای مسلمانان از ابن ربن طبری تا ابن حزم اندلسی» با ترجمهٔ دقیقِ دو منتقد، در قالب هفت فصل و چند پیوستِ پژوهشی، بهزودی به بازارِ کتاب عرضه شده است.
محورهای اصلی پژوهش در این کتاب
- دسترسی مسلمانان به مطالب کتاب مقدس در صدر اسلام و نحوهٔ استناد به آن در استدلالهای الهیاتی.
- معرفی نویسندگان و آثارشان و بررسیِ جایگاهِ فکریِ هر یک در مواجهه با قرآن و سنت.
- اعتقادات و اعمال یهودیان، و بررسیِ تفاوتهای فرقهای در میان یهودیان به ویژه قرائیم و سایر گروهها.
- استفاده از منابع کتاب مقدس و ارزیابیِ تفاوتها بین تفسیر و تحریف از منظر اسلامی.
- دلایل نبوت و نقشِ کتاب مقدس در توجیهٔ نبوتِ محمد از دیدگاههای مختلف.
- نسخ شریعت موسی و چگونگیِ مواجههٔ مسلمانان با این بحث از نظر تاریخی و الهیاتی.
کتاب همچنین به بررسیِ اقداماتِ باقلانی در ارزیابیِ اَعمال و اعتقادات یهودیان و توضیحِ موسیقیِ فکریِ تیمی از متکلمانِ قرونِ میانه میپردازد. در کنارِ این، افزودههایِ پژوهشی مانند توصیفِ مقدسی از یهودیت و آیاتِ کتاب مقدس که بهعنوان گواهی ظهورِ پیامبر به کار رفتهاند، نقشی کلیدی در مسیرِ پژوهش ایفا میکنند. این مجموعه، با آوردنِ نمایهها و فهرست ارجاعات، منبعی قابلِ استفاده برای پژوهشگرانِ علاقهمند به تاریخِ فهمِ متقابلِ ادیان است.
نمونههای مهمِ تفاوتِ مواضع میان مسلمانانِ قرونِ میانه
در میانِ نویسندگانِ این پژوهش، نُه شخصیتِ برجسته در زمینهٔ اسلامشناسیِ میانه بررسی میشود: ابن ربن طبری، ابن قتیبه، یعقوبی، طبری، مسعودی، مقدسی، باقلانی، بیرونی و ابن حزم. هر کدام با رویکردی منحصربهفرد به یهودیت نگاه کرده و جهانبینیِ خود را در قالب استدلالهای الهیاتی و تاریخی ارائه دادهاند. این مجموعه نشان میدهد که برخی از این نظریهپردزان به تحریفِ معنایی یا لفظیِ تورات تأکید کردهاند و برخی دیگر از طریقِ استدلالِ متن-محور، به مباحثِ مربوط به نبوت و نسخَ شریعتِ موسی پاسخ دادهاند. به گزارش تیم آرشیو کامل، ابن حزم با رویکردی متأثر از جدالهای داخلیِ سنتِ یهودی-بهویژه قرائیم، متونی عبری را بهطور مستقیم مبنای استدلالِ خود قرار میدهد؛ پدیدهای که گاه در پیچیدگیهایِ استدلالیِ او، شدتِ نقادیِ درونسنتی را برمیانگیزد. این نمونهها نشان میدهد که گرایشاتِ فکریِ مسلمانانِ قرونِ میانه به بیانِ اختلافاتِ داخلیِ یهودیان و در نتیجهٔ بازتعریفِ هویتِ اسلامی تا چه اندازه پیچیده و گوناگون بوده است.
تحلیل نهایی
در این پژوهش، پرسشِ اصلی این است که چگونه مسلمانانِ میانه با استفاده از متون مقدسِ عبری به استدلالهای الهیاتیِ خود پاسخ میدهند و آیا این پاسخها بهطور کلی به یکصدایی منجر میشود یا نسبت به اقلیتهای فکریِ درونِ سنتی نیز تفاوتهایی دارد. از منظر قانونی و اخلاقی، پژوهشی که به ارتباطاتِ بین ادیان میپردازد باید با رعایتِ احترامِ به باورها و پرهیز از تعمیمهای ساده انجام شود. این کار نشان میدهد که فهمِ عمیق از تعالیمِ دینیِ دیگران میتواند به تقویتِ گفتوگوهای علمی، فرهنگی و تاریخی کمک کند، همچنان که به بازتعریفِ هویتِ دینیِ اسلام در بسترِ تاریخ میانجامد. همچنین، با وجودِ ابزارهای نقدهای کتابی و متنمحور، پژوهشگران باید ازِ استنادهای دقیق و بیطرفانه بهره ببرند و از تعمیمهای گزینشی که ممکن است به تصویرِسازیِ نادرست منجر شود دوری کنند. این رویکردِ-balanced scholarly میتواند برای آیندهٔ فهمِ متقابلِ ادیان و کاهشِ سوءتفاهمها مفید باشد.