دو گونه حلزون جدید از جنس Cochlostoma در مونته‌نگرو کشف شدند
در جریان سفرهای علمی طولانی‌مدت که از سال‌های 2018 تا 2025 میان تیم‌های پژوهشی بین‌المللی، سازمان Taxon Expeditions و بنیاد Taxon Foundation و انجمن بوم‌شناسان مونته‌نگرو انجام شد، دو گونه جدید از حلزون‌های خشکی‌زی با نام‌های Cochlostoma dobrido و Cochlostoma komarnica شناسایی شدند. این دو گونه جدید در سنگواره‌های آهکی و صخره‌های دامنه‌های کوهستانی مونته‌نگرو زندگی می‌کنند و هر دو به گروه Cochlostoma تعلق دارند؛ پوسته‌های مخروطی‌شکل آن‌ها حدوداً 6 میلی‌متر طول دارند. زیستگاه این حلزون‌ها صخره‌های آهکی و مناطق کوهستانی است که جلبک‌ها و گلسنگ‌ها غذای اصلی آن‌ها را تشکیل می‌دهند. در این دسته از حلزون‌ها برخلاف بسیاری از هم‌نوعان خشکی، چشم‌ها در دو طرف سر قرار دارند و ویژگی دایره‌ای‌شکل موجود در انتهای بدن به هنگام عقب رفتن، دهانه پوسته را می‌بندد و از محافظت در برابر مخاطرات محیطی جلوگیری می‌کند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این دو گونه در نقاط مختلف دره کومارنیتسا و فلات Dobri Do شناسایی شده‌اند و نامگذاری هر دو گونه به محل کشف آن‌ها نسبت داده شده است: Cochlostoma dobrido از فلات Dobri Do و Cochlostoma komarnica از دره کومارنیتسا گرفته شده است.
این کشف نشان می‌دهد که حتی در قاره اروپا، با وجود تصور اغلب محققان مبنی بر ثبت کامل تنوع زیستی، هنوز گونه‌هایی ناشناخته وجود دارند که در لایه‌های جغرافیایی و زیستی خاصی از نظر علمی بررسی نشده‌اند. در گزارش پژوهشگران آمده است که هویت این دو گروه از حلزون‌ها پس از بررسی‌های دقیق و انجام آزمایش‌های ژنتیکی و گونه‌شناسی میدانی مشخص شد و در آزمایشگاه‌های میدانی این مطالعات گسترش پیدا کرد. زیست‌شناسان اروپایی و بوم‌شناسان مونته‌نگرو با مشارکت شهروندان پژوهشگر، دانشجویان محلی و فعالان حفاظت از محیط زیست در پروژه‌های حفاظت از پارک ملی دورمیتور و دره کومارنیتسا شرکت داشتند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این پروژه‌ها در قالب سفرهای علمی برگزار شده‌اند تا به وضعیت تنوع زیستی منطقه نگاه دقیق‌تری بیندازند و خلاءهای موجود را پر کنند.
نامگذاری این دو گونه به دلیل محل کشفشان انجام شده است و این فرآیند از نتیجه رأی‌گیری شرکت‌کنندگان در محل برگزاری سفر علمی حاصل شد. Cochlostoma dobrido از فلات Dobri Do نامگذاری شد و Cochlostoma komarnica نیز از دره کومارنیتسا الهام گرفته است. این دره در جنوب دورمیتور واقع است و در حال حاضر از منظر حفاظت، وضعیت قانونی مشخصی ندارد. این نام‌گذاری‌ها نشان می‌دهد که گستره پژوهش‌های میدانی می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های جمعی و مشارکتی منجر شود که در نهایت به حفاظت از زیستگاه‌ها منتهی می‌شود.
دو گونه جدید هر دو در گروه Cochlostoma جای می‌گیرند؛ پوسته‌های آن‌ها مخروطی شکل و با طول تقریبی 6 میلی‌متر هستند و زیستگاه‌شان سنگ‌های آهکی در مناطق کوهستانی است. تغذیه آن‌ها از جلبک‌ها و گلسنگ‌ها است و از نظر ساختار بدنی، چشم‌ها در کناره‌های سر قرار دارند، نه در نوک شاخه‌های چشمی، که این ویژگی در برخی از حلزون‌های خشکی دیده می‌شود. یک ویژگی عجیب‌تر، وجود یک صفحه دایره‌ای شکل است که به انتهای بدن متصل شده و هنگام عقب رفتن، دهانه پوسته را می‌بندد و به این ترتیب محافظت از بدن جانور صورت می‌گیرد. این توصیفات به پژوهشگران کمک می‌کند اعتبار شناسایی و جایگاه_taxonomic این دو گونه را در چارچوب علوم زیست‌شناسی دقیق تقویت کنند.
در زمینه کشف این دو گونه، تیم‌های تحقیقاتی توضیح می‌دهند که فرایند شناسایی از طریق مجموعه‌ای از سفرهای علمی انجام شده است: بررسی‌های میدانی در منطقه دورمیتور و دره کومارنیتسا، جمع‌آوری نمونه‌ها از سنگ‌های آهکی، بررسی‌های ژنتیکی در آزمایشگاه‌های میدانی و تحلیل‌های مقایسه‌ای با گونه‌های هم‌خانواده. پژوهشگران به همراه دانشمندان، شهروندان پژوهشگر و فعالان حفاظت از محیط زیست، در این پروژه‌ها مشارکت داشته‌اند تا تنوع زیستی منطقه را به شکل دقیق‌تری ثبت کنند.
یکی از نکات مهم این پژوهش، ارتباط میان نام دو گونه و تاریخچه سفر علمی است. نام Cochlostoma dobrido از فلات Dobri Do گرفته شده، منطقه‌ای که در میان قله‌های پارک ملی دورمیتور واقع است و از منظر حفاظت محیط زیست اهمیت زیادی دارد. گونه دیگر، Cochlostoma komarnica، نام خود را از دره کومارنیتسا گرفته است؛ دره‌ای طبیعی و چشمگیر در جنوب دورمیتور که به‌طور رسمی تحت حفاظت کامل نیست و در خطر تغییرات زیستگاه به دلیل پروژه‌های توسعه‌ای قرار دارد. در این زمینه، اعضای گروه پژوهشی تأکید کردند که نام‌های دو گونه از نتیجه رأی‌گیری حضوری در زمان سفرهای علمی انتخاب شده‌اند.
کشف این دو گونه تازه، همچنین به چالش کشیدن تصور رایج در اروپا مبنی بر اینکه همهٔ گونه‌های جانوری شناخته شده‌اند. جامعه علمی یادداشت می‌کند که دره‌ها، کوه‌ها و تنگه‌های بالکان هنوز ظرفیت‌های بی‌نظیری از تنوع زیستی دارند که تا کنون به‌طور کامل بررسی نشده‌اند و امکان وجود گونه‌های دیگر نیز وجود دارد. ژووانا دوکیچ، زیست‌شناس انجمن بوم‌شناسان مونته‌نگرو و یکی از نویسندگان مقاله، می‌گوید که تنوع زیستی دره کومارنیتسا و سایر بخش‌های بالکان به دلیل ویژگی‌های زمین‌شناختی، اقلیمی و زمانی، می‌تواند میزبان گونه‌های تازه‌ای باشد که هنوز نامی ندارند و در آینده معرفی خواهند شد.
اما کشف Cochlostoma komarnica دارای نکته‌ای حساس نیز هست. این گونه در دره کومارنیتسا پیدا شده و این منطقه با خطر تغییرات گسترده زیستگاه روبه‌رو است. طرح احداث یک نیروگاه برق‌آبی و مخزن مربوط به آن می‌تواند بخش‌هایی از این دره را زیر آب ببرد و این به معنای تهدید مستقیم برای زیستگاه این حلزون‌ها و دیگر گونه‌های منطقه است. فعالان محیط زیست و پژوهشگران با توجه به این تهدید، از مسؤلان درخواست کرده‌اند که دره کومارنیتسا به محدوده میراث جهانی یونسکو در دورمیتور اضافه شود و پروژه نیروگاه برق‌آبی کنار گذاشته شود تا این زیستگاه حفظ شود. این نکته از نظر حفاظت از تنوع زیستی در اروپا نیز می‌تواند به عنوان یک نمونهٔ بارز از نیاز به مدیریت دقیق و پایدار مطرح شود.
در مجموع، کشف این دو گونه تنها یافتن یک نام تازه برای فهرست جانداران جهان نیست، بلکه نشان می‌دهد که هر گونه تازه درک جدیدی از دینامیک‌های زیستگاهی و ارتباط آن‌ها با توسعه‌های انسانی معرفی می‌کند. زمانی که گونه‌ای برای نخستین بار شناسایی می‌شود، احتمال دارد که زیستگاه آن نیز در معرض تغییرات یا نابودی قرار بگیرد. در نتیجه، پژوهش‌های میدانی و حفظِ تنوع زیستی به شکل قابل توجهی به هم مربوطند. دره کومارنیتسا، به عنوان یکی از مراکز اصلی بررسی‌های تنوع زیستی در بالکان، به شدت نیازمند توجه و حفاظت است تا از گسستگی زیستی در آینده جلوگیری شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این پروژه‌ها گامی مهم در مسیر شناخت بهتر از زیستگاه‌های حیاتی اروپا و حفظ آن‌ها به شمار می‌رود.
در پایان، این پژوهش نشان می‌دهد که حفاظت از محیط زیست و حفظ تنوع زیستی با چالش‌هایی همراه است که نیازمند همکاری‌های بین‌المللی، مشارکت جوامع محلی و رویکردی پویا نسبت به مدیریت منابع طبیعی است. با وجود تهدیداتی مانند طرح‌های توسعه‌ای بزرگ و تغییرات زیستگاهی، پژوهش‌های میدانی و ارزیابی‌های علمی می‌توانند نقشهٔ دقیق‌تری از اکوسیستم‌های حساس ارائه دهند و به تصمیم‌گیران کمک کنند تا تصمیم‌های بهتری در زمینه حفاظت از زیستگاه‌های حیاتی اتخاذ کنند. به گزارش تیم آرشیو completo، این کشف همواره یک نقطهٔ آغاز برای پرسش‌های جدید دربارهٔ تنوع زیستی اروپا بوده و خواهد بود.
تحلیل حقوقی-زیست محیطی
نکتهٔ کلیدی این گزارش، برداشتٔ هم‌زمان از علم زیست‌شناسی میدانی و چارچوب‌های قانونی حفاظت از محیط زیست است. از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران، حفاظت از محیط زیست به عنوان یکی از محورهای اساسی سیاست‌های عمومی تلقی می‌شود و ارزیابی اثرات زیست‌محیطی (EIA) برای هر پروژهٔ بزرگ، به‌ویژه نیروگاه‌های انرژی و تغییر کاربری‌های وسیع زمین، از الزامات قانونی است. با وجود این که این دو گونه در قاره اروپا کشف شده‌اند و در مناطق بالکان به ثبت رسیده‌اند، تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که تصمیم‌گیری‌های اجرایی دربارهٔ حفاظت از زیستگاه‌ها باید با به‌کارگیری شواهد علمی دقیق و مدل‌سازی‌های زیستی همراه باشد تا از نابودی زیستگاه‌های حساس جلوگیری شود. در مواردی مانند دره کومارنیتسا، ضرورت دارد که طرح‌های توسعه‌ای با فرایندهای قانونی منطبق با حفاظت از محیط زیست و حقوق عمومی مطابقت داشته باشند؛ به‌ویژه در موضعی که احتمال تداخل با زیستگاه‌های گونه‌های جدید وجود دارد. این وظیفه‌ای حقوقی و اخلاقی است که دستگاه‌های اجرایی و مسئولان حفاظت از محیط زیست به‌طور دقیق انجام دهند تا تعادل بین توسعهٔ پایدار و حفاظت از تنوع زیستی حفظ شود. نهایتاً، پژوهش‌های زیستی با پیوستگی به استانداردهای قانونی و ارزیابی‌های شفاف می‌تواند به تصمیمات مدیریتی پایدارتری منتهی شود که به نفع اکوسیستم‌ها و همگان است.