گزارش جامع از پشت‌نوبتی که طول می‌کشد
به گزارش تیم آرشیو کامل، زکیه، دختری ۲۷ ساله با معلولیت شدید ذهنی، جسمی، حرکتی، گفتاری و فلج مغزی است که به مراقبت شبانه‌روزی نیاز دارد. مادرش مریم محمدی، زنی ۵۰ ساله و سرپرست خانوار، با وجود قرار داشتن در دهک یک، می‌گوید یک دهه است که برای دریافت حق‌پرستاری دخترش در صف انتظار مانده است. هزینه‌های پوشاک و مراقبت روزانه او شامل پوشک بزرگسالان و داروهای ضدتشنج و پوکی‌استخوان ماهیانه بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون تومان می‌شود. در حالی که دخترش از سال‌ها پیش زیر پوشش بهزیستی است و حدود ۱۰ سال است که مستمری دریافت می‌کند، او تنها در هفت‌سالگی ویلچر دریافت کرده و دو سال قبل نیز تختی برای بهره‌مندی از خدمات فراهم شده است.
مشکلات موجود در فرایند تخصیص حق‌پرستاری تنها به دریافت نکردن این حق محدود نمی‌شود. این خانواده حتی با وجود اینکه اخیراً کمک‌هزینه پوشک برای نخستین‌بار پرداخت شده است، هنوز حق‌پرستاری به او تعلق ندارد. به گزارش تیم آرشیو کامل، زکیه نمونه‌ای از هزاران خانواده است که بار سنگین مراقبت تمام‌وقت از افراد دارای معلولیت را در خانه به دوش می‌کشند و به این کمک هزینه که سال‌ها برای آن در صف مانده‌اند، دست پیدا نکرده‌اند.
بر اساس گزارش‌های مطرح‌شده، برای صفر کردن کل افراد پشت‌نوبت حق‌پرستاری حدود ۷.۵ همت اعتبار لازم بود. با وجود تأمین این اعتبار، سازمان بهزیستی در خردادماه با تخصیص بخش عمده این بودجه صرف افزایش ۹۰ درصدی مبلغ حق‌پرستاری برای افرادی کرد که پیش از این دریافت‌کننده بودند و راهکاری برای متقاضیانی که بعضاً دهه‌ها در انتظار می‌مانند، ارائه نکرد. رها مختاری، فعال حوزه معلولان، نسبت به این شیوه تخصیص انتقاد دارد و می‌گوید مسئله اصلی مخالفت با افزایش مبلغ نیست، بلکه محروم ماندن برخی از مشمولان در طول سال‌ها از دریافت این کمک است. او تأکید می‌کند: «حق‌پرستاری حقی برابر برای همه مشمولان است» و افزایش سالانه این کمک برای یک گروه به جای دیگر با پشت‌نوبتی ماندن گروه دیگر، تناسبی ندارد.
زکیه تنها یک نمونه نیست؛ این روایت نمادین از مشکلاتی است که ده‌ها هزار خانواده با آن روبه‌رو هستند. در برخی گزارش‌ها به چشم می‌خورد که هم‌اکنون هم‌زمانی که برخی افراد با پشت‌نوبتی طولانی مواجه‌اند، تعدادی از متقاضیان جدید نیز با صف‌های طولانی روبه‌رو می‌شوند. این وضع، با وجود اینکه در برخی دهک‌های پایین جامعه نیز افزایش اعتبار برای برخی گروه‌ها انجام شده است، اما به وضوح نشان می‌دهد که برخی از خانواده‌ها همچنان از نظر دسترسی به این حمایت عاجز مانده‌اند.
در این بین، فعالان حقوق معلولان و برخی نمایندگان جامعه مدنی به افزایش شفافیت و کارآمدی فرایند تخصیص حق‌پرستاری تأکید می‌کنند. آنها بر این باورند که نباید تنها به افزایش مبلغ برای گروهی از مشمولان اکتفا کرد و نیاز است که سازوکارها به‌گونه‌ای بازنگری شوند تا افرادی که به مدت طولانی در پشت‌نوبت هستند، سریع‌تر و عادلانه‌تر به حق خود برسند. در این راستا، برخی با اشاره به منابع بودجه‌ای و سازوکارهای اجرایی، پیشنهاد می‌کنند که تخصیص اعتبار به صورت اولویت‌بندی شفاف برای متقاضیان دهک یک و سایر دهک‌های پایین انجام شود تا عدالت توزیعی تسهیل گردد.
این گزارش تنها به یک خانواده محدود نمی‌شود و نمایشگر یک پدیده همگانی است که همسو با شعارهای رسمی حمایت از حقوق معلولان است اما همچنان در اجرا با چالش‌هایی روبه‌روست. بر اساس داده‌های منتشرشده، پیش از این افزایش بودجه برای افرادی که از قبل دریافت‌کننده بودند، انجام شد و این کار به نوبه خود به عقب‌ماندن متقاضیان جدید از دریافت این حق دامن زده است. در حالی که سازمان بهزیستی از وجود پشت‌نوبت‌های طولانی سخن می‌گوید، توضیح دقیق درباره شیوه‌های کاهش این نوبت‌ها ارائه نمی‌دهد و همین موضوع به نگرانی‌های عمومی دامن می‌زند. مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که بسیاری از خانواده‌ها به رغم داشتن شرایط مناسب برای دریافت این کمک، به دلیل فرایندهای طولانی و پیچیده، از دریافت آن ناامید می‌شوند.
در پایان، لزوم توجه به برابری حقوق معلولان و اجرای عدالت در تخصیص منابع حمایتی با توجه به اصول قانونی و آیین‌نامه‌های اجرایی جمهوری اسلامی ایران، از اهمیت بالایی برخوردار است. هرچند افزایش مبلغ حمایتی یکی از گام‌های ضروری است، اما بدون اصلاح فرایندها و بازنگری در نحوه توزیع این بودجه، تداوم عقب‌ماندگی برخی گروه‌ها از جمله دهک یک که در صف طولانی انتظار به سر می‌برند، امکان‌پذیر نخواهد بود. در این راستا، به گزارش تیم آرشیو کامل، بررسی‌های بیشتر و شفاف‌سازی فرایندها می‌تواند به بهبود شرایط زندگی افراد معلول و خانواده‌هایشان کمک کند.
تحلیل حقوقی-اجرایی
از منظر حقوقی و اجرایی، مسئله پشت‌نوبت‌های طولانی در دریافت حق‌پرستاری را می‌توان به سه محور اصلی تقسیم کرد: سطح بودجه مصوب، فرایند تخصیص و بازه زمانی اجرایی، و عدالت در توزیع منابع میان گروه‌های مختلف. با وجود اینکه افزایش مبلغ حق‌پرستاری برای برخی گروه‌ها اقدامی مثبت است، اما اجرای هم‌زمان و عادلانه این افزایش برای تمامی متقاضیان ضروری است. نکته کلیدی این است که با توجه به اصول قانونی جمهوری اسلامی ایران و تأکید بر حمایت از اقشار کم‌درآمد و خانوارهای دارای فرزند معلول، باید سازوکارهایی تعریف شود تا افرادی که سال‌ها در صف هستند، در اولویت دریافت این حمایت قرار گیرند. همچنین، شفافیت در اعلان فرایندها، امکان پیگیری و گزارش‌دهی مستقل درباره پیشرفت پرونده‌ها، و وجود سامانه‌ای واحد برای پیگیری وضعیت هر پرونده از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در نهایت، هرگونه اصلاح باید به گونه‌ای باشد که بهبود دسترسی به این خدمات را برای همه گروه‌های ذی‌نفع به همراه داشته باشد و از ایجاد تبعیض یا گسست‌های اجتماعی خودداری شود.