سرآغاز پرونده ثبت گویش کهن قمی
در سال‌های اخیر توجه به گویش‌ها و زبان‌های محلی به عنوان بخش جدایی‌ناپذیر از هویت فرهنگی هر منطقه افزایش یافته است. گویش کهن قمی با ویژگی‌های واژگانی و هجاشناختی خاص خود، بخشی از تاریخ زبان‌شناسی ایران محسوب می‌شود و بررسی‌های گسترده بر روی این گویش، امکان نگاه دقیق‌تری به نحوهٔ تحول زبان فارسی در قم و نقش این گویش در قالب‌های گفتاری روزمره فراهم می‌کند. این مطلب دربرگیرنده نگاهی است به روند ثبت گویش کهن قمی به عنوان میراث ناملموس جمهوری اسلامی از منظر فرایندهای قانونی، پژوهشی و اجرایی، تا روشن کند چگونه یک گویش محلی می‌تواند به عنوان یک میراث ملی به رسمیت شناخته شده و به شکل مستند برای نسل‌های آینده حفظ شود.
فرایند بررسی و ثبت گویش کهن قمی
پروندهٔ گویش قمی در یک فرایند چند مرحله‌ای بررسی شد که با حضور نمایندگان و کارشناسان مرتبط در دفتر ثبت میراث ناملموس وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در تهران به بررسی نهایی رسید. به گزارش تیم آرشیو کامل، جلسه‌ای با حضور مدیرکل ثبت و حریم آثار، مدیر دفتر ثبت میراث ناملموس و دیگر اعضای شورای ملی ثبت میراث فرهنگی ناملموس کشور برگزار شد تا مستندات علمی و پژوهشی ارائه‌شده از سوی پژوهشکده زبان‌شناسی به دقت ارزیابی شود. در این نشست، پرونده گویش قمی با بررسی‌های میدانی و پژوهشی و با تأیید پژوهشکده زبان‌شناسی، به ثبت رسید. پژوهش‌های علمی این پرونده نتیجهٔ کارِ تیمی از زبان‌شناسان، کارشناسان اکادمیک و پژوهشگران محلی است که سعی کردند با حفظ دقت علمی، جنبه‌های مختلف زبان گویش قمی را ثبت، ضبط و تحلیل کنند. این فرایند نشان می‌دهد که ثبت میراث ناملموس تنها به معنای نگهداشتن یک واژه نیست، بلکه گفتمان‌ها، شیوه‌های گفتگوی روزمره، ساختارهای موسیقایی گفتار، واژگان بومی و، در نهایت، هویت فرهنگی منطقه را در یک قالب رسمی و حفاظت‌شده جای می‌دهد.
اهمیت ملی و اثرات بلندمدت ثبت گویش کهن قمی
اهمیت ثبت گویش کهن قمی فراتر از یک رویداد فرهنگی صرف است. این گویش، با ویژگی‌های صرفی، گفتاری و معنایی خود، نشان‌دهندهٔ مسیر تاریخی زبان محلی قم است و مطالعهٔ آن به پژوهشگران امکان می‌دهد تا روندهای زبان‌شناختی را در بازه‌های زمانی طولانی‌تری رصد کنند. از منظر آموزشی و فرهنگی نیز ثبت این گویش می‌تواند به ایجاد منابع آموزشی، کتاب‌های درسی بومی، و دگرگونی‌های متنی در تربیت نسل‌های آینده کمک کند. همچنین، حفاظت از این گویش به عنوان یک دارایی غیرملموس، پتانسیل افزایش آگاهی عمومی درباره تنوع فرهنگی ایران را تقویت می‌کند و می‌تواند به افزایش جذب گردشگر فرهنگی و پژوهشی در قم و حومه منجر شود. این فرایند، با پایبندی به اصول علمی و همکاری میان نهادهای پژوهشی، فرهنگی و مدیریتی، نشان می‌دهد که چگونه دولت و جامعه می‌توانند با حفظ تنوع زبان‌ها، هم‌زمان با حفظ امنیت فرهنگی کشور، به توسعه پایدار دست یابند. در این مسیر، توجه به منابع دیجیتالی، آرشیوهای صوتی و تصویری از گویش قمی و انتشار پژوهش‌های مرتبط، نقش کلیدی ایفا می‌کند و می‌تواند به تقویت پژوهش‌های زبان‌شناسی در سطح ملی و فراملی منجر شود.
ملاحظات اجرایی و پیامدهای اجتماعی-فرهنگی
ثبت میراث ناملموسی همچون گویش کهن قمی، با توجه به ضوابط حقوقی و آیین‌نامه‌های مربوطه، نیازمند حفظ توازن میان حفاظت، پژوهش و دسترسی عمومی است. از منظر اجرایی، این فرایند مستلزم ایجاد زیرساخت‌های مستندسازی دقیق، استانداردسازی واژگان و متون، و فراهم‌آوری محیطی برای دسترسی عمومی به منابع است تا پژوهشگران، مدرسه‌ها و علاقه‌مندان به فرهنگ محلی بتوانند از این داده‌ها به شکل قانونی و مقرون به صرفه استفاده کنند. علاوه بر این، پیگیری‌های قانونی برای حفظ حقوق مالکیت فکری منابع صوتی و متنی، تضمین دسترسی عادلانه، و جلوگیری از بهره‌برداری نامناسب از دارایی‌های فرهنگی محلی از اهمیت بالایی برخوردار است. با توجه به قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، حفاظت از زبان‌ها و گویش‌های محلی به عنوان بخش مهمی از میراث فرهنگی کشور، بایستی با رعایت چارچوب‌های قانونی، اخلاقی و امنیتی انجام شود تا از هر گونه سوء‌استفاده یا تغییر غیرمجاز در محتوا جلوگیری شود. در کنار اینها، مشارکت جوامع محلی و آموزش به‌ویژه در مدارس و مراکز آموزشی قم می‌تواند به حفظ گویش و انتقال صحیح آن به نسل آینده کمک کند. این نقش‌آفرینی جمعی، به همراه همکاری دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های معتبر، می‌تواند فرایند ثبت را نه تنها به عنوان یک نشانهٔ تاریخی، بلکه به عنوان یک پروژهٔ آموزشی-فرهنگی پویا تبدیل کند.
نگاه به آینده: چگونه این گویش در زندگی روزمره و آموزش گام برمی‌دارد؟
با ثبت ملی گویش کهن قمی، امید می‌رود تا این گویش در قالب منابع آموزشی، کتاب‌های محلی و برنامه‌های فرهنگی با قوت بیشتری حضور یابد. مدارس و مراکز آموزشی می‌توانند با همکاری محققان، منابع آموزشی دوباره‌نگاری‌شده را برای تقویت مهارت‌های زبانی دانش‌آموزان فراهم آورند و از طریق برنامه‌های پژوهشی و کارگاه‌های تعاملی، ویژگی‌های واژگانی و نحوی این گویش را به راحتی منتقل کنند. همچنین، رسانه‌ها و مؤسسات فرهنگی می‌توانند با تولید محتوای چندرسانه‌ای بر پایهٔ ویژگی‌های این گویش، به معرفی فرهنگ و زبان قم به سراسر کشور و حتی بین‌الملل بپردازند. در عین حال، حفظ و حمایت از این گویش می‌تواند به تقویت هویت محلی کمک کند و به تقویت حس تعلق مردم قم به منطقه‌شان بیانجامد. این پیام با همکاری نهادهای پژوهشی و مدیریتی، به‌ویژه در قالب برنامه‌های گفتمان‌محور و انتشار کتاب‌های مرجع، می‌تواند به یک مدل موفق از توافق میان حفاظت، پژوهش و دسترسی عمومی تبدیل شود.
تحلیل حقوقی-اجرایی
ثبت ملی گویش کهن قمی در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، نمایانگر تعهد کشور به حفظ تنوع زبان‌شناختی و فرهنگی است و می‌تواند الهام‌بخش برای سایر گویش‌ها و لهجه‌های محلی باشد. این فرایند نشان می‌دهد که حفاظت از میراث ناملموس نه تنها به حفظ واژگان بلکه به حفاظت از گفتمان‌ها و شیوه‌های ارتباطی محلی نیز می‌انجامد. از منظر اجرایی، لازم است که منابع به شکلی مدیریت شوند که دسترسی عمومی به محتوای صوتی، متنی و تصویری گویش قمی به‌صورت شفاف و قانونی فراهم شود و حقوق مالکیت معنوی منابع حفظ شود. همچنین، با وجود این ثبت، باید تدابیر آموزشی و پژوهشی برای انتقال گویش به نسل‌های آینده فراهم گردد تا از فراموشی زبان محلی جلوگیری شود. این تحلیل تأکید می‌کند که اجرای دقیق پروتکل‌های قانونی و همکاری فعال میان نهادهای فرهنگی، آموزشی و پژوهشی، کلید اصلی موفقیت این فرایند است و می‌تواند برای سایر پرونده‌های میراث ناملموس به کار رود. در نهایت، حفظ گویش قمی به عنوان دارایی فرهنگی ملی، به تقویت حس مسئولیت عمومی، ایجاد فرصت‌های پژوهشی و تقویت تعامل میان مردم و مسئولان منجر خواهد شد.