زمینه و چارچوب_regionی مذاکرات در خلیج فارس
در روزهای اخیر انتشار گزارشی درباره تلاش بحرین برای آزادی کشتیرانی در خلیج فارس با واکنش‌های متفاوتی در سطح منطقه مواجه شده است. این رویداد در استمرار تلاش‌های دیپلماتیک و تلاش برای مدیریت آزادی رفت و آمد در آبراه‌های استراتژیک منطقه‌ای دیده می‌شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، نمایندگان بحرین پیشنهاد ماده اضطراری مربوط به کشتیرانی در این آبراه را در چارچوب نشست‌های بین‌المللی مطرح کرده‌اند که با واکنش کشورهای ساحلی و نهادهای پارلمانی روبه‌رو شده است. این رویداد به‌طور هم‌زمان در حاشیه نشست‌های مجمع مجالس آسیایی (APA) که با حضور هیئت پارلمانی ایران برگزار شد، بررسی شد.
این موضوع در قالب گفت‌وگوهای چندجانبه مطرح شد و به نگرانی‌های مرتبط با امنیت تردد دریایی و حق حاکمیت کشورها بر آبراه‌های حساس منطقه‌ای بازمی‌گردد. در گزارش‌ها آمده است که ایران تأکید کرده است آبراه تنگه هرمز به طور سنتی و قانونی در کنترل کشورهای ساحلی است و تصمیم‌گیری از سوی دولت‌های دوردست و خارج از چارچوب‌ها و قواعد جاری قابل قبول نیست. در این راستا، دیدگاه ایران بر رعایت اصول هم‌زیستی و حفظ امنیت کشتیرانی بر اساس چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی و عدالت منطقه‌ای تأکید می‌کند.
خاطرنشان می‌شود که این رویداد در قالب نشست IPU و همچنین برگزاری نشست APA در تانزانیا دنبال شد و حوزه‌های مختلف از جمله امنیت دریایی، اقتصاد دریایی و نقش نهادهای پارلمانی در مدیریت بحران‌های منطقه‌ای در این نشست‌ها مطرح شد. به گزارش تیم آرشیو کامل، برخی از احزاب و هیئت‌های پارلمانی با برگزاری جلساتی در حاشیه این رویدادها بر لزوم توجه به منابع حقوقی و نقش شوراهای ملی در مسیر همکاری‌های منطقه‌ای تأکید کردند.
واکنش هیئت پارلمانی ایران در APA به پیشنهاد بحرین
در جریان گفت‌وگوهای مربوط به ماده اضطراری که توسط هیئت بحرینی پیرامون آزادسازی کشتیرانی مطرح شده بود، هیئت پارلمانی جمهوری اسلامی ایران در نشست APA پاسخ خود را ارائه کرد. به نقل از منابع داخلی مجلس، نمایندگان ایران بر روی نکات کلیدی تمرکز داشتند: ریشه مشکلات منطقه را به‌ویژه در حوزه خلیج فارس و تنگه هرمز به جنگ تحمیلی علیه ملت ایران نسبت دادند و تأکید کردند که حل و فصل این مسائل به‌صورت ریشه‌ای و از طریق گفت‌وگوی مسالمت‌آمیز و با استناد به اصول بین‌المللی دنبال شود. ضمن اینکه آبراه تنگه هرمز را در کنترل کشورهای ساحلی دانستند و تصریح کردند کشورهای دورافتاده حق ندارند در مسیر تصمیم‌گیری درباره این آبراه دخالت کنند. این موضع‌گیری با حضور و سخنرانی اعضای منتخب ایران در این نشست مطرح شد و به‌نقل از اعضای هیئت، نشان می‌دهد که ایران بر محوریت سرزمینی-حقوقی تنگه هرمز پافشاری دارد.
در گزارش‌های منتشرشده از این نشست‌ها، اعضای ایران همچنین به نکته‌های اجرایی و عملیاتی اشاره کردند که می‌تواند به کاهش تنش‌های منطقه‌ای و ارتقای امنیت کشتیرانی بین‌المللی کمک کند. در این چارچوب، نمایندگان ایران با تأکید بر نقش آبراه‌های مهم منطقه‌ای برای اقتصاد و امنیت ملی، خواستار توجه جدی به وضعیت زیرساخت‌ها، شفافیت در تصمیم‌گیری‌های مربوط به حریم آبی و تقویت همگرایی عملی در چارچوب‌های قانونی بین‌المللی شدند. گفتنی است رئیس شورای اجرایی IPU در رأس هیئت پارلمانی ایران بود که به‌منظور شرکت در این دوره از اجلاس به شهر آروشای تانزانیا سفر کرده بود و ضمن این سفر، جلساتی با سایر هیئت‌های پارلمانی درباره امنیت دریایی داشت. اعضای ایران در این سفر عبارت‌اند از منوچهر متکی (رئیس)، سید شمس‌الدین حسینی (رئیس کمیسیون اقتصادی و نماینده تنکابن)، عبدالحسین روح‌الامینی (عضو کمیسیون برنامه و بودجه و نماینده تهران)، علی‌اصغر باقرزاده (عضو کمیسیون بهداشت و نماینده بابلسر) و فتح‌الله توسلی (سخنگوی کمیسیون اقتصادی و نماینده بهار و کبودرآهنگ).
این گفت‌وگوها نشان می‌دهد که مواضع ایران با رویکردی هماهنگ در چارچوب مصالح ملی و امنیتی-اقتصادی کشور انجام می‌شود و اعضای هیئت ایران در APA به‌دنبال راهکارهای چندجانبه برای مدیریت مناسب موضوعات مرتبط با آبراه‌ها و امنیت کشتیرانی هستند. این موضوع همچنین بر اهمیت گفت‌وگوی سازنده و تلاش برای تضامین حقوق بین‌الملل و احترام به حاکمیت ملی تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که در سطح پارلمانی نیز رویکردی هماهنگ برای حفظ ثبات منطقه وجود دارد.
سفر هیئت ایران به آروشای تانزانیا و پیامدهای اجرایی
در ادامه مذاکرات، هیئت پارلمانی ایران با هدف شرکت در صدوپنجاه‌وسومین دوره اجلاس IPU به شهر آروشای تانزانیا سفر کرد. این سفر با هدف تعمیق گفت‌وگوها، بررسی امکان همکاری‌های بین‌پارلمانی در زمینه امنیت دریایی و کشتیرانی در خلیج فارس و فراهم آوردن زمینه‌های گفت‌وگوی عادلانه‌تر در سطح بین‌المللی انجام شد. حضور نمایندگان ایران در این نشست، از جمله عبدالحسین روح‌الامینی و سید شمس‌الدین حسینی، با هدف تقویت موضع ایران در بحث‌های مربوط به حاکمیت و مدیریت آبراه‌ها و همچنین ارائه توضیحات عملیاتی درباره شیوه‌های اجرایی برای کاهش تنش‌ها همراه بود. در نتیجه این نشست‌ها، به نظر می‌رسد که ایران به‌ویژه بر چارچوب‌های حقوقی و تفکیک بین مسائل سیاسی و اجرایی در مدیریت آبراه‌های استراتژیک تأکید داشت تا از هرگونه دخالت غیرموجّه در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با تنگه هرمز جلوگیری شود.
در نهایت، گزارش‌ها حاکی از آن است که ایران به برخی از پیشنهادها درباره ایجاد چارچوب‌های همکاری‌های منطقه‌ای برای حفاظت از آزادی کشتیرانی ادامه می‌دهد و به دنبال ارائه نکات اجرایی برای تضمین امنیت بندری و دریایی است. این روند نشان می‌دهد که دیپلماسی پارلمانی در قالب نهادهای بین‌المللی همچنان به نقش‌آفرینی در مدیریت آبراه‌ها و حفظ ثبات منطقه‌ای با رویکردی ملی-ایرانی ادامه می‌دهد.
تحلیل حقوقی-اجرایی پیرامون تنگه هرمز و کشتیرانی در خلیج فارس
واقعیت این است که تنگه هرمز به عنوان یک آبراه استراتژیک بین‌المللی نقشی امنیتی و اقتصادی گسترده در سطح منطقه‌ای ایفا می‌کند. با وجود برخی رویکردهای مختلف برای تسهیل و تسریع عبور کشتی‌ها، هرگونه تصمیم‌گیری درباره استفاده از این آبراه باید با رعایت حقوق بین‌الملل و حاکمیت کشورهای ساحلی صورت پذیرد. موضع ایران که بر کنترل و مدیریت داخلی این آبراه تأکید دارد، همواره با هدف حفظ امنیت کشتیرانی و حفظ منافع ملی دنبال می‌شود و در قالب سازوکارهای دیپماتیک و حقوقی قابل پیگیری است. از منظر اجرایی، توسعه همکاری‌های چندجانبه در قالب استانداردهای بین‌المللی، بهبود شفافیت در فرایندهای تصمیم‌گیری و تقویت ظرفیت‌های عملیاتی در حوزه امنیت بندری می‌تواند به کاهش بحران‌های احتمالی کمک کند. همچنین، توجه به اختلافات اجرایی در سطح منطقه می‌تواند به جای دشمن‌سازی، به سمت ایجاد فهم مشترک و راهکارهای عملی برای مدیریت رفت و آمد دریایی سوق یابد. این رویکرد می‌تواند از طریق ایجاد کانال‌های ارتباطی بین پارلمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، تقویت اعتماد و کاهش سوء تفاهم‌ها را به همراه داشته باشد، بدون اینکه به ساختارهای حاکمیتی آسیبی وارد شود.