بازنمایی رسانهای از تفاهم ایران و آمریکا با کلیدواژههای فقهی
در گزارشی که از سوی رسانههای کشور منتشر شده است، واکنشهای طیفی از اصولگرایان نسبت به تغییر دبیر شورای عالی امنیت ملی مطرح میشود. این گزارش نشان میدهد که صداوسیما در روزهای اخیر به عنوان پایگاه اصلی تبلیغات این جریان در حال تحلیل و جابهجایی افکار عمومی پیرامون این سناریو است. به گزارش تیم آرشیو کامل، در یکی از برنامههای پخش شده تلویزیونی، استدلالی فقهی و متناقض ارائه شده است تا برکناری ذوالقدر را به موضع رهبر انقلاب مرتبط کند و ادعا شود که ایشان با عبارتی همچون «علی الاصول درباره تفاهم نظر دیگری داشتم» تلاش کردهاند تا این تفاهم را از طریق اعضای شورا به تصویب برسانند. در همین گفتار، یکی از حضار ادعا میکند که بهکارگیری واژه «علیالاصول» نشان میدهد که ایشان «قدر متیقن» با تفاهم مخالف هستند؛ اصطلاح «قدر متیقن» در فقه و اصول فقه و حقوق به معنای بخشی قطعی و یقینی از یک حکم است که در زمان تردید درباره مصادیق، به آن بخش استناد میشود. این روایت به عنوان ابزار برای نقض تصویب تفاهم مطرح میشود و تلاش میشود تا مخالفت رهبر با تفاهم به شکل قطع و غیرقابل انکار نمایش داده شود.
این گزارش اشاره میکند که این رویکرد تنها به گفتوگوهای تلویزیونی محدود نبوده و برخی نمایندگان مجلس که با جریان رسانهای صداوسیما همسو هستند، با تکرار همین استدلالها مدعی میشوند که دلیل برکناری ذوالقدر، عملکرد او در شورا بوده و حالا محسن رضایی به عنوان جانشین وارد صحنه شده تا با رویکردی متفاوت، تفاهم را پیش برد. گفتنی است که در میان نمایندگان هوادار جلیلی و همسو با صداوسیما، این تحلیلها با واکنشهای شدید روبهرو شد و برخی فعالان اصولگرا این نقدها را به چالش کشیدند. به عنوان نمونه، محمدی، مشاور قالیباف، این ادعاها را زیر سوال برد و پرسید که چگونه ممکن است پس از برکناری، ذوالقدر به عنوان «مشاور رهبر انقلاب» منصوب شود و این رفتار از جانب رهبر انقلاب چه پیامی داشت. این نکته نشان میدهد که اختلافات و بحثهای رسانهای در این حوزه همچنان داغ است و نقلقولها و تعبیرهای فقهی در کنار تحلیلهای سیاسی، به طور پیوسته به چشمانداز همگانی تزریق میشود.
این مجموعه خبر و تحلیل نشان میدهد که نقش رسانه ملی در شکل دادن به ارزیابیهای اجرایی و سیاسی درباره تفاهم اخیر، همواره از طریق بازنمایی اصطلاحات فقهی و تعبیرهای رهآوردی، در کنار واکنشهای طیفی اصولگرایان، به شدت پررنگ است. در این مسیر، استفاده از واژههای تخصصی فقهی مانند «قدر متیقن» و «علی الاصول» به عنوان ابزار برای توضیح یا نقض موضع رهبران و تصمیمگیران، به سرعت به محور بحثهای رسانهای تبدیل میشود و میتواند بر برداشتهای عمومی اثر بگذارد.
در طول گزارش، به توضیح دقیق منظرهای مختلف پرداخته میشود؛ از توجیههایی که ادعا میکنند رهبران مذهبی از منظر عقلانی به تفاهم نگاه میکنند تا مواضعی که این رویکرد را با تأکید بر اصول و مبانی فقهی تفسیر میکنند. این فرایند نه تنها بر اخبار روز تأثیر میگذارد، بلکه به شکل قابل توجهی بر تفسیر و تبیین مسائل اجرایی که معمولاً غیرسیاسی و امنیتی هستند نیز اثرگذار است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نحوه روایت باعث میشود تا مخاطبان برخی نکات کلیدی را با رویکردی فقهی-اجرایی درک کنند و از سوی دیگر، نقدهای زیادی نسبت به کارکرد رسانهای در بزنگاههای تصمیمگیری وجود داشته باشد.
در پایان این بررسی، روشن است که جایگاه و کارکرد رسانهها در بازنمایی سیاستهای خارجی و تفاهمهای بینالمللی برای مخاطبان داخلی، به ویژه در محیطی با مبانی قانونی و فرهنگی مشخص، همواره با تمایزهای قابل توجهی مواجه است. این رویکردها همچنین به نوبه خود میتواند بر سطح اعتماد عمومی نسبت به نهادهای تصمیمگیرنده اثرگذار باشد و به همین دلیل، پژوهشگران رسانه و تحلیلگران سیاسی همواره به دنبال روشنسازی شیوههای بهکارگیری واژگان و ارائه تصویرهای متوازن هستند تا از افزایش گمانهزنیهای غیرواقعی جلوگیری شود.