زندگینامه و مسیر حرفهای
در پی پژوهشهای ویژهای که درباره هنر خوشنویسی عربی-اسلامی انجام میشود، محمد بحیری، هنرمند الجزایری، به عنوان نماد اتحاد زیباییشناسی خط با کلام الهی شناخته میشود. بحیری بیش از سه دهه است که در زمینه زیباییهای خط الرسم، به ویژه خطوط ثلث و نسخ، پژوهش میکند و بر آن است تا رابطهای عمیق و نزدیک میان کلام شریف و خطوط هنری برقرار سازد. برخلاف تداوم سکهزنیهای تجاری در برخی عرصههای هنری، او همواره بر ارزش معنوی و تاریخی قرآن تمرکز دارد و همواره سعی کرده است تا آثارش بازتابی از احترام به کلام الهی باشند. به گزارش تیم آرشیو کامل، برخی از تابلوهای او برای نمایش در بخش تخصصی میراث اسلامی موزه بریتانیا در مجموعه این موزه نگهداری میشود که نشان از پذیرش جهانی این هنر ایرانی-عربی-اسلامی دارد.
بحیری در سال ۲۰۱۸ موفق به دریافت مدرک دکترا از مرکز آثار دانشگاه الجزایر شد. پایاننامه او با عنوان «مجاز و ممنوع در خط ثلث جلی مسطور؛ پژوهشی تاریخی، انسانی و زیباییشناسانه» به بررسی گستره تاریخی و فنی این خط پرداخت. پیشتر، در سال ۲۰۰۰، مدرک کارشناسی ارشد خود را در هنر خوشنویسی عربی-اسلامی از دانشگاه معمار سنان در ترکیه به دست آورد. این مسیر آموزشی، او را به رأس گروهی از استادان قرار داده است که در دورههای مختلف، به آموزش و هدایت هنرشندان جوان ادامه دادهاند.
بحیری همچنین از محضر ماهرترین خوشنویسان جهان بهره برده است؛ به ویژه از استاد حسن چلپی، خوشنویس مشهور ترک، اجازهنامه خط ثلث و نسخ را از او اخذ کرده و این تجربه را با خود به کشور خود برده است. او افتخاری برای شهر «تلمسان» است و به عنوان ناظر کتابت یک نسخه قرآن نیز معرفی شده است، درخواستی که از سوی امیره هیّا، دختر حسین بن طلال، پادشاه فقید اردن بر پایه یادبود پدرش مطرح شد. در این پروژه، بحیری به طور کامل نظارت بر کتابت قرآن و تزئین آن را بر عهده داشت و این قرآن بر صفحات ساختهشده از پنبه کتابت شد؛ نسخهای است که بحیری به صورت شخصی از آلمان تهیه کرده است.
برای علاقهمندان به تاریخچه و روششناسی خطوط ثلث و نسخ، این روایت توضیح میدهد که چگونه یک هنرمند الجزایری توانسته است با ترکیب مهارتهای فنی با تعهد معنوی، به نسخههای مقدس قرآن با کیفیتی بینظیر دست یابد. این اثر، با وزن تقریبی ۴۹ کیلوگرم و تزئیناتی که حدود ۱۷۸۰ گرم طلای خالص را دربرمیگیرد، نمونهای از ترکیب هنر و ایمان است که به مدت پنج سال جزئیات دقیق آن عملیاتی و اجرا شده است. این نکته نشان میدهد که چگونه فرایند خلق یک نسخه قرآنی میتواند از منظر طراحی و اجرای صنعتی تا مسائلی مانند تذهیب و بافت کاغذ به شکل هنری منتهی شود.
در گفتوگوها و گزارشهای تاریخی، تاکید میشود که ارزش هنر خوشنویسی در عشق به کلام خدا و خالق هستی نهفته است. کاغذ و جوهر آنها به خاطر آنچه مینگرند، از نظر زیبایی و قداست از بقیه متمایز میشود. این نکته میتواند برای علاقهمندان به میراث فرهنگی و تاریخ هنر اسلامی به عنوان نمونهای از توانایی هنرمندان منطقهای در همآمیختن استانداردهای جهانی با سنتهای محلی در نظر گرفته شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این اثر، با وجود ابعاد فنی و کمالگرایی در تزئین، نشان میدهد که چگونه هنرمندان میتوانند با حفظ اصول، آثار خود را به صورت جهانی به نمایش بگذارند و در عین حال به زبانی بومی و معنوی وفادار بمانند.
جزئیات فنی و تاریخی پروژه قرآن بحیری
این قرآن با وزنی نزدیک به ۴۹ کیلوگرم از پنبه ساختهشده است و صفحات آن با استفاده از ورقههای طبیعی و بافتهشده از پنبه نگارش شدهاند. نویسنده و مُصرّ این پروژه توضیح داده است که تزئین و ظریفکاری قرآن با طلا، در حدود ۱۷۸۰ گرم طلای خالص را در بر میگیرد. فرایند کتابت این نسخه، به مدت پنج سال به طول انجامیده است و به دلیل حساسیتهای فنی و هنری، تمامی مراحل از نگارش اولیه تا تزئینات با دقت و نظارت دقیق انجام شده است. این اثر، که به سفارش برخی نهادها و با نظر هنرمندانه بحیری تولید شده است، نمادی از توجه به ارزشهای میراثی است و در گفتمانهای هنری کشورها به عنوان یک نمونه از همکاری بین کشورها برای حفظ و ارتقای میراث فرهنگی اسلامی مطرح میشود.
پیوستهای تاریخی و هنری این پروژه نشان میدهد که بحیری پس از آموختن از استادان بزرگ جهان، تلاش کرده است تا روایتهای تاریخی خطوط ثلث و نسخ را در قالبی نو مطرح سازد. در ادامه، نگاه به مسیر آموزشی و حرفهای او میتواند برای پژوهشگران هنر اسلامی مفید باشد تا بفهمند چگونه یک هنرمند میتواند با کنار گذاشتن برخی ملاحظات فناورانه و تمرکز بر دقت و کمال طراحی، در عین حال نسخهای با ارزش علمی و تاریخی تولید کند.
نگاه تاریخی و فرهنگی به اثر
برای جامعه ایرانی و جهانی، این اثر نشاندهنده نقش خوشنویسی به عنوان یک زبان بینفرهنگی است. از منظر تاریخی، قرآنهای نگارگری شده با استفاده از خطوط ثلث و نسخ، به ویژه در دورههای گذشته، از اهمیت زیباشناختی و نمادین برخوردار بودند و همچنان در موزهها به عنوان نمونههای دستساز با ارزش تاریخی به نمایش گذاشته میشوند. در این راستا، حضور این قرآن در موزه بریتانیا و نگهداری آن در بخش میراث اسلامی، بازتابی از اینکه زبان هنر میتواند دروازهای برای گفتوگو میان فرهنگهای گوناگون باشد. همچنین، این مثال نشان میدهد که هنرمندان آفریقایی-آفریقایی-عربی چگونه میتوانند با استفاده از ابزارهای سنتی، اما با رویکردهای نوآورانه، اثرهایی بسازند که ارزشمندترین میراث بشری را به جهانیان معرفی کند. این نگرش میتواند به تقویت همکاریهای بینالمللی در حفظ و نشان دادن میراث فرهنگی اسلامی کمک نماید و به ویژه برای نسلهای جوان، الهامبخش باشد تا به دنبال پیوستن به رشتههای هنری با ریشههای عمیق معنوی باشند.
تحلیل حقوقی-اجرایی: حفاظت از اثر و تعهدات فرهنگی در جمهوری اسلامی
از دیدگاه حقوقی و اجرایی، حفظ و نگهداری آثار هنری با محتوای مذهبی در ایران به عنوان بخشی از میراث فرهنگی ملی در کانون توجه نهادهای مربوطه است. در این زمینه، سه محور کلیدی وجود دارد: اول، حفاظت از مالکیت معنوی و حقوق مادی هنرمندان و وراث آنها، بهویژه در زمینه نسخهبرداری، نگهداری و نمایش آثار؛ دوم، حفاظت و حفظ کیفی آثار در برابر صدمات فیزیکی و طبیعی و سوم، دسترسی عمومی به این آثار به عنوان بخشی از آموزش عمومی و توسعه فرهنگی. در پروژهای مانند قرآن بحیری، که هم از منظر هنری و هم از منظر تاریخی اهمیت دارد، نیاز به رعایت دقیق قوانین مربوط به کپیرایت، حقوق ناشر و مجوزهای نمایش وجود دارد تا از هر گونه سوء استفاده جلوگیری شود و آثار به صورت قانونی و با مجوزهای لازم در معرض دید عموم قرار گیرند. همچنین، با توجه به اصول اسلامی-ایرانی در حوزهی هنرهای اسلامی، توجه به حفظ لحن و معنا و پرهیز از هرگونه دخل و تصرف ناسازگار با اصول دینی، از الزامات اجرایی است. از این منظر، انتشار چنین مقالهای یا گزارشی درباره این آثار باید با دقت به صحت و اعتبار منابع و احترام به ارزشهای دینی انجام شود تا از هرگونه جهتگیری تبلیغاتی یا سیاسی پرهیز گردد و در عین حال به توسعه و ترویج هنر اسلامی کمک کند.
نتیجهگیری؛ آیندهای روشن برای هنر اسلامی در سطح جهان
ارائه نمونههایی مانند قرآن بحیری نشان میدهد که هنرمندان مسلمان میتوانند با بهرهگیری از میراث گرانبهای خطاطی عربی-اسلامی و با استفاده از فناوریهای مدرن، آثاری بسازند که هم از نظر فنی و هم از نظر معنوی پربار باشند. حضور این اثر در یکی از معتبرترین موزههای جهان، به ویژه در موزه بریتانیا، میتواند به تقویت گفتوگوی فرهنگی و تبادل دانش میان هنرمندان و پژوهشگران از سراسر جهان بیانجامد. در این راستا، توجه به مقوله اخلاق حرفهای در تولید و نمایش آثار مهم است و میتواند به گسترش مشارکتهای بینالمللی در حوزه میراث فرهنگی اسلامی کمک کند. به رغم پیچیدگیهای فنی، این پروژه نشان میدهد که همواره میتوان با پایداری، صبر و تعهد به کیفیت، آثاری ماندگار خلق کرد که به نمایشدهندههای دیگاههای معنوی و فرهنگی جامعهها بدل شوند و به آیندگان یادآور شوند که هنر اسلامی، با ماندگاری و زیبایی، همچنان به روایت داستانهای بزرگ بشریت ادامه میدهد.