کاهش محسوس مصرف آب تهران و وضعیت بارش‌ها در سال آبی جاری
در گزارش جدید از مدیریت منابع آب پایتخت، اطلاع‌رسانی شد که مصرف روزانه هر تهرانی در حال حاضر به حدود ۱۸۰ لیتر رسیده است، یعنی به طور میانگین هر شهروند روزانه ۷۰ لیتر کمتر از گذشته آب مصرف می‌کند. این رقم از مقایسه مصرف فعلی با دوره‌ای که سرانه مصرف روزانه حدود ۲۵۰ لیتر بود به دست آمده است و نشان از بهبود مدیریت مصرف، بهبود کنترل فشار شبکه و همکاری گسترده مردم دارد. همچنین در این گزارش تأکید شده است که کل مصرف روزانه در این شهر به حدود ۳ میلیون مترمکعب کاهش یافته است و این کاهش، از حدود ۴ میلیون مترمکعب مصرف روزانه دو سال قبل، فاصله قابل توجهی ایجاد کرده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این روند مدیریت مصرف با مجموعه‌ای از اقدامات در شبکه توزیع و استفاده بهینه از سامانه‌های فشار آب همراه بوده است.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، سرانه مصرف آب شهروندان تهرانی از حدود ۳۵۰ لیتر به شبانه‌روز کاهش یافته و به حدود ۱۸۰ لیتر در شبانه‌روز رسیده است. به این ترتیب، دست‌کم ۷۰ لیتر در هر نفر نسبت به گذشته کاهش یافته است. مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان تهران با اشاره به این کاهش، از همراهی مردم در مدیریت مصرف تشکر کرد و افزود که کاهش سرانه مصرف به دلیل مجموعه‌ای از اقدام‌های مدیریتی در شبکه توزیع، اصلاح و مدیریت هوشمند فشار آب و همراهی عموم اتفاق افتاده است. با وجود این کاهش، سرانه مصرف همچنان بالاتر از هدف ۱۳۰ لیتر به ازای هر نفر در شبانه‌روز باقی است و نیاز است که مدیریت مصرف با جدیت ادامه یابد.
در گزارش‌های میدانیِ سال‌های اخیر، از آغاز سال آبی جاری تا به حال، مصرف آب در استان تهران در شش ماه نخست با ثبت کاهش قابل توجهی مواجه بوده است. به طور دقیق‌تر، در این بازه زمانی حدود ۷۰ میلیون مترمکعب کاهش مصرف آب ثبت شده است. همچنین بررسی مقایسه‌ای عملکرد دو سال اخیر نشان می‌دهد که در مقایسه سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، مصرف آب حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب کاهش یافته است. این اعداد بیانگر تداوم الگوی بهبود مدیریت مصرف و کاهش فشار بر منابع آبی است. اندازه‌گیری‌ها نشان می‌دهد که بارش‌های سال آبی گذشته نسبت به سال قبل از آن حدود ۱۱ درصد افزایش یافته‌اند، اما همچنان به میزان ۳۶ درصد کمتر از میانگین بلندمدت قرار دارند. این وضعیت بیانگر این است که با وجود بهبود نسبی بارش‌ها، تداوم منابع آب سطحی و زیرزمینی به شدت به مدیریت دقیق و به‌موقع فشار شبکه و ذخیره سازی وابسته است.
برای درک دقیق‌تر از وضعیت منابع آبی تهران، لازم است به یک نگاه جامع به منابع و مخازن افق‌های آبی پایتخت پرداخت. سال آبی جدید با آغاز رسمی خود، نیاز به ذخیره‌سازی مناسب آب سطحی در پنج سد اصلی تأمین‌کننده آب تهران دارد تا بتوان از فشار کمبود منابع در فصول خشک جلوگیری کرد. در سال آبی گذشته، آغاز کار با ذخیره‌ای حدوداً ۲۵۰ میلیون مترمکعب بود و اکنون برای رسیدن به وضعی نرمال به تخمین حدود ۸۰۰ میلیون مترمکعب ذخیره آب سطحی نیاز است. این امر به همراه مدیریت استفاده از منابع زیرزمینی که هم‌اکنون حدود ۳۵ درصد از آب تهران را تأمین می‌کند، به تغییر رویکردی بلندمدت در توزیع و مصرف آب نیاز دارد. در این راستا، مدیریت فشار شبکه به‌صورت هوشمند بازنگری شده و در سال جاری هیچ نقطه‌ای از شبکه به دلیل کاهش فشار با قطعی روبه‌رو نشده است.
شبکه‌های آبرسانی تهران دارای گستردگی زیادی هستند؛ طول کل خطوط انتقال و توزیع آب این شهر به حدود ۲۰ هزار کیلومتر می‌رسد و برای اداره صحیح این شبکه، به به‌کارگیری فناوری‌های پایش، حسگرهای فشار و سامانه‌های هوشمند نیاز است. در سال‌های اخیر، سهم آب زیرزمینی در تأمین آب تهران تا حدود ۳۵ درصد افزایش یافته است؛ این امر به دلیل کاهش منابع سطحی و خشکسالی است و به منظور حفظ سفره‌های زیرزمینی، برنامه‌ای برای کاهش برداشت از این منابع در نیمه دوم سال پیش‌بینی شده است تا سهم زیرزمینی به حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش یابد. با این حال برداشت از منابع زیرزمینی تنها به آبفای استان تهران محدود نیست و شهرداری‌ها، صنایع و بخش کشاورزی نیز از این منابع استفاده می‌کنند، لذا مدیریت عمومی منابع آبی به همکاری بین بخش‌ها نیاز دارد.
در تابستان گذشته، با وجود محدودیت‌های منابع آبی، استان تهران تابستانی بدون اختلال جدی در تأمین آب و خدمات فاضلاب را پشت سر گذاشت. با وجود آسیب‌هایی که در جریان جنگ ۴۰ روزه به زیرساخت‌های آب و فاضلاب وارد شد، بیش از ۲۰۰ نقطه از تأسیسات اصلی آسیب دید و با تلاش نیروهای امدادی و همکاری سایر دستگاه‌های خدمات‌رسان، این حوادث منجر به قطعی آب برای شهروندان نشد. از بهمن‌ماه سال قبل، مدیریت فشار شبکه به‌صورت هوشمند بازنگری شده و سال جاری هیچ نقطه‌ای از شبکه دچار قطع آب نشد. شبکه و خطوط انتقال آب تهران حدود ۲۰ هزار کیلومتر طول دارند و بنا بر گزارش مسئولان، استفاده از فناوری‌های نوین برای نشت‌یابی و پایش فشار در دستور کار قرار دارد. همچنین شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی در زمینه تولید مخازن اضطراری آب با هدف افزایش تاب‌آوری شبکه موفق به تولید تجهیزاتی شدند و تا کنون سفارش ساخت بیش از ۱۳۰ دستگاه ثبت شده است.
در حوزه کیفیت آب نیز اقداماتی در حال انجام است؛ بیش از ۲۵ آزمایشگاه توسط شرکت آب و فاضلاب منطقه‌ای تهران کنترل کیفیت آب را انجام می‌دهند و همچنین نظارت مستقل دانشگاه‌های علوم پزشکی و شبکه‌های بهداشت بر کیفیت آب وجود دارد. سالانه حدود دو میلیون آزمون کیفی روی آب استان انجام می‌شود و این امر نشان از نقش مهم کیفیت آب شرب در سلامت عمومی دارد. در کنار این اقدامات، پروژه‌های فاضلاب با هدف افزایش ظرفیت تصفیه و استفاده مجدد از آب بازیافته آغاز شده است. به عنوان یکی از اولویت‌های اصلی شرکت، سرمایه‌گذاری سنگین با مجموع ۲۶ هزار میلیارد تومان برای اجرای پروژه‌های فاضلاب و ارتقای تصفیه‌خانه‌ها درنظر گرفته شده است. این طرح‌ها شامل فازهای هفتم و هشتم تصفیه‌خانه جنوب تهران، تصفیه‌خانه پرند، رودهن و بومهن و ارتقای تصفیه‌خانه شهرک غرب می‌شود و پیشرفت فیزیکی آن‌ها بین ۸۵ تا ۹۰ درصد برآورد شده است. با این پروژه‌ها سالانه ۱۱۸ میلیون مترمکعب ظرفیت تصفیه فاضلاب و تولید آب بازیافتی استان افزایش می‌یابد و حجم استفاده از پساب در صنایع و مصارف مجاز دیگر را افزایش می‌دهد. پوشش شبکه فاضلاب تهران به میزان تقریبی ۹۵ درصد و پوشش تصفیه‌خانه‌ها به حدود ۸۰ درصد است که با تکمیل پروژه‌های در دست اجرا، این ظرفیت‌ها بهبود می‌یابد و امکان استفاده بیشتر از پساب را فراهم می‌کند. همچنین تکمیل رینگ غربی آبرسانی تهران تا پایان سال یکی از اهداف کلیدی است تا امکان جابه‌جایی آب میان سامانه‌های مختلف شهر بهبود یابد و مدیریت توزیع آب به ویژه در دوره‌های محدودیت منابع را تسهیل کند. در نهایت با وجود این پروژه‌ها، هزینه تأمین هر مترمکعب آب برای آبفای استان تهران برابر با حدود ۸۸ هزار تومان است در حالی که درآمد دریافتی از مشترکان تنها حدود ۱۱ هزار تومان است. تعرفه آب تکلیفی است و تعیین آن در اختیار شرکت آب و فاصلاب نیست؛ فاصله بین قیمت تمام‌شده و دریافتی در سال‌های اخیر افزایش یافته و رفع این فاصله با توجه به محدودیت‌های بودجه‌ای به چالش‌های مالی شرکت دامن زده است. پیشنهادهایی برای افزایش تعرفه در پله‌های مختلف مصرف مطرح شده بود اما به تصویب نرسید. در شرایط فعلی، اجرای پروژه‌های زیرساختی به منابع جاری شرکت، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تسهیلات بانکی وابسته است و با وجود این محدودیت‌ها، پروژه‌های اولویت‌دار در حوزه آب و فاضلاب با جدیت پیگیری می‌شود. با این حال، تأکید بر ادامه مدیریت مصرف آب و همراهی مردم، به همراه توسعه زیرساخت‌ها، کلید پایداری تأمین آب شهر تهران در آینده است.
تحلیل همسو با چارچوب اجرایی و قانونی جمهوری اسلامی ایران
در چارچوب قانون‌گذاری و مدیریت منابع آب در ایران، حفظ امنیت عرضه آب شرب و بهبود پایدار منابع آبی باید با سیاست‌های کارآمد و شفاف اجرایی شود. این گزارش نشان می‌دهد که کاهش مصرف آب در تهران با وجود فشارهای خشکسالی و کاهش منابع سطحی، به همراه ارتقای شبکه توزیع و استفاده از فناوری‌های هوشمند فشار، توانسته است بار مصرفی روزانه را کاهش دهد و سفره‌های زیرزمینی را تا حدودی از فشار کمتری برخوردار سازد. از منظر حقوقی، حقوق مصرف‌کنندگان در تأمین آب با قیمت مناسب و با کیفیت بالا باید لحاظ شود و هر گونه افزایش تعرفه یا تغییر در سازوکار تعرفه باید از طریق فرایندهای قانونی و با شفافیت کامل انجام گیرد. همچنین مقابله با هدررفت آب و نشت‌یابی با بهره‌گیری از فناوری‌های داخلی و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، می‌تواند به بهبود کارایی شبکه آبرسانی کمک کند و از اتلاف منابع جلوگیری کند. در عین حال، تداوم تمرکز بر پروژه‌های زیرساختی فاضلاب و بازچرخانی پساب، به افزایش ظرفیت آب قابل استفاده برای مصارف صنعتی و شهری منجر می‌شود که این امر با اهداف توسعه پایدار و مدیریت منابع آب همسو است. به‌عنوان نتیجه‌گیری نقادانه، لازم است تا منابع مالی پروژه‌های بزرگ به صورت پایدار تأمین شود و همکاری نمودن با سهامداران، شرکت‌های خصوصی و مؤسسات مالی، برای حفظ ثبات قیمت و استحکام شبکه آبرسانی، به یک نقطه مشترک و شفاف در مسیر اجرای طرح‌های بلندمدت تبدیل شود. این روند باید همواره با حفظ شفافیت، پاسخگویی و سلامت عمومی همراه باشد تا بتواند به سطحی از امنیت آبی پایدار دست یابد که از طریق گزارش‌های منظم نظارت‌پذیر و گزارش‌دهی دقیق به مردم امکان‌پذیر باشد.