پیروز مجتهدزاده درگذشت: نگاه به زندگی علمی و آثار او
پیروز مجتهدزاده، پژوهشگر شناخته‌شده در حوزه جغرافیای سیاسی و ایران‌شناس، روز جمعه ۲۴ مهر ۱۴۰۵ درگذشت. به گزارش تیم آرشیو کامل، این خبر در رسانه‌های ایران با بازتابی گسترده در محافل علمی کشور همراه شد. مجتهدزاده در طول دهه‌های پژوهشی خود به بررسی مرزهای ایران، موقعیت استراتژیک خلیج فارس و مسائل مربوط به حاکمیت جغرافیایی در این منطقه پرداخت و به‌عنوان یکی از چهره‌های شاخص در این حوزه شناخته می‌شد.
مجتهدزاده که در نور، مازندران متولد شد، فعالیت علمی خود را با تحصیل در رشته جغرافیای انسانی و اقتصادی در دانشگاه تهران آغاز کرد و سپس برای ادامه تحصیل به بریتانیا رفت. در منچستر، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی را به دست آورد و سپس به دانشگاه‌های آکسفورد و لندن رفت تا پژوهش‌های خود را در حوزه ژئوپلیتیک گسترش دهد. بخش عمده آثار او به بررسی جغرافیای سیاسی ایران، مرزهای بین‌المللی و به‌ویژه موقعیت راهبردی تنگه هرمز و خلیج فارس اختصاص داشت. از جمله کتاب‌های شناخته‌شده او می‌توان به «جغرافیای سیاسی تنگه هرمز» و «جزایر تنب و ابوموسی» و همچنین «جغرافیای تاریخی خلیج فارس» و کتاب انگلیسی Small Players of the Great Game اشاره کرد. در نوشته‌ها و سخنرانی‌هایش بر دفاع از مواضع ایران درباره نام خلیج فارس و حاکمیت بر جزایر سه‌گانه تأکید ویژه‌ای داشت.
او در محافل دانشگاهی ایران از جمله دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه تهران به تدریس پرداخت و آثارش در پژوهش‌های پیرامون مرز، ژئوپلیتیک و سیاست‌های مربوط به حاکمیت ملی به کار گرفته شده است. با وجود اینکه تا زمان انتشار این گزارش توضیح رسمی درباره علت درگذشت وی اعلام نشده است، برخی گزارش‌های غیررسمی در خرداد ۱۴۰۴ از ابتلای او به سرطان پروستات خبر داده بودند؛ با این وجود اطلاعات تأییدشده‌ای در دست نیست که نشان دهد این بیماری عامل مستقیم مرگ او بوده است. درگذشت مجتهدزاده، پایان زندگی یکی از پژوهشگران است که عمر علمی خود را به بررسی جایگاه جغرافیایی و راهبردی ایران اختصاص داده بود.
آثار کلیدی او در مسیر پژوهشی، به‌طور ویژه به مباحث مربوط به مرزهای سرزمینی ایران و موقعیت جغرافیای سیاسی در خلیج فارس توجه داشت. او با پژوهش‌های گسترده به توضیح و تحلیل نحوه پیوند میان جغرافیا و سیاست در منطقه پرداخت و کتاب‌های خود را به زبان‌های فارسی و انگلیسی منتشر کرد. برخی از آثار شاخص او عبارت‌اند از:
- جغرافیای سیاسی تنگه هرمز
- جزایر تنب و ابوموسی
- جغرافیای تاریخی خلیج فارس
- Small Players of the Great Game (کتاب انگلیسی)
میزان اثرگذاری او در پژوهش‌های مربوط به جایگاه منطقه‌ای ایران بدان حد بود که منابع دانشگاهی داخلی و بین‌المللی به‌عنوان مبنایی برای تحلیل‌های منطقه‌ای از آثار او یاد می‌کنند. از طریق تدریس در دانشگاه‌های معتبر و حضور فعال او در محافل علمی بین‌المللی، مجتهدزاده جایگاه ویژه‌ای را در پژوهش‌های ژئوپلیتیک ایران به دست آورد. او همچنین به دفاع از مواضع ایران درباره نام خلیج فارس و حاکمیت بر جزایر سه‌گانه در مجموعه‌های علمی خود توجه داشت.
مرور زندگی حرفه‌ای این پژوهشگر نشان می‌دهد که او در طول دهه‌های فعالیت خود همواره به تحلیل و تبیین جایگاه ایران در معادلات ژئوپلیتیک منطقه پرداخته است. آثار و پژوهش‌های او برای محافل علمی و سیاست‌گذاری کشور، به‌ویژه در زمینه مدیریت مرزها، امنیت منطقه‌ای و بررسی تطبیقی تحولات جغرافیایی منطقه، ارزشمند بود. با وجود انتشار گزارش‌های مختلف درباره درگذشت او، این خبر نشان‌دهنده نقش برجستهٔ او در تاریخ پژوهش‌های ژئوپلیتیک ایران است. گفتنی است که مرگ او بر کلیت محافل دانشگاهی و پژوهشی کشور تأثیرگذار بوده و یاد او به‌عنوان منبعی مهم در مباحثی که به جایگاه ایران در منطقه مربوط می‌شود، باقی می‌ماند.
آثار کلیدی و اثرگذاری
در مسیر پژوهشی خود، مجتهدزاده به‌ویژه به مباحث مربوط به مرزهای سرزمینی ایران و موقعیت جغرافیای سیاسی در خلیج فارس توجه داشت. او با پژوهش‌های گسترده به توضیح و تحلیل نحوه پیوند میان جغرافیا و سیاست در منطقه پرداخت و کتاب‌های خود را به زبان‌های فارسی و انگلیسی منتشر کرد. برخی از آثار شاخص او عبارت‌اند از:
- جغرافیای سیاسی تنگه هرمز
- جزایر تنب و ابوموسی
- جغرافیای تاریخی خلیج فارس
- Small Players of the Great Game (کتاب انگلیسی)
میزان اثرگذاری او در پژوهش‌های مربوط به جایگاه منطقه‌ای ایران بدان حد بود که منابع دانشگاهی داخلی و بین‌المللی به عنوان مبنایی برای تحلیل‌های منطقه‌ای از آثار او یاد می‌کنند. از طریق تدریس در دانشگاه‌های معتبر و حضور فعال او در محافل علمی بین‌المللی، مجتهدزاده جایگاه ویژه‌ای را در پژوهش‌های ژئوپلیتیک ایران به دست آورد. او همچنین به دفاع از مواضع ایران درباره نام خلیج فارس و حاکمیت بر جزایر سه‌گانه در مجموعه‌های علمی خود توجه داشت.
درگذشت و بازتاب‌های علمی
واکنش‌های علمی و دانشگاهی به خبر درگذشت این پژوهشگر برجسته، حاکی از احترامی است که هم‌قطاران و دانش‌آموختگان نسبت به شخصیت پژوهشی او ابراز کرده‌اند. محافل دانشگاهی ایران با گرامی‌داشت خاطر او به‌عنوان پژوهشگری که با تحلیل‌های دقیق و موشکافانه به پرسش‌های مربوط به مرزها و جایگاه ایران در منطقه می‌نگریست، یاد او را گرامی داشتند. این فقدان علمی بر حوزه‌های مرتبط با مطالعات خاورمیانه و ژئوپلیتیک خلیج فارس احساس می‌شود؛ زیرا آثار او به عنوان منبعی معتبر برای پژوهش‌های آینده در نظر گرفته می‌شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، فعالان دانشگاهی تأکید داشتند که کارهای او می‌تواند برای پژوهش‌های آینده در تحلیل‌های منطقه‌ای و سیاست‌گذاری‌های مرتبط با مرزها و اکوسیستم‌های دریایی سودمند باشد.
تحلیل حقوقی- اجرایی درباره جایگاه پژوهش‌های ژئوپلیتیک
مطالعات ژئوپلیتیک در هر کشور باید با چارچوب‌های قانونی و الزامات اجرایی همسو باشند تا از نظر علمی و سیاست‌گذاری کارآمد باشند. در ایران، پژوهش‌های مربوط به مرزها و فضاهای جغرافیای سیاسی به طور گسترده با قوانین و مقررات امنیتی همسویی یافته‌اند و پژوهشگران باید ملاحظات قانونی را رعایت کنند و از هرگونه ورود به حوزه‌های سیاسی-امنیتی حساس پرهیز نمایند. با توجه به سابقهٔ پژوهشی پیروز مجتهدزاده، می‌توان نتیجه گرفت که کارهای او با توجه به ماهیت علمی، به شکل سازنده‌ای به تحلیل جایگاه ایران در منطقه می‌پردازد و برای پژوهش‌های آینده منبع ارزشمندی محسوب می‌شود. با این وجود، همواره توصیه می‌شود هر پژوهش با استناد به داده‌های معتبر و با رعایت الزامات قانونی ارائه شود تا از هرگونه سوءاستفاده احتمالی جلوگیری شود.