گزارشی نو از پژوهشی درباره پیادهروی اربعین و روایتهای زنانه
در آستانه بزرگترین آیین جمعی شیعیان جهان، پژوهشی جدید به بررسی جایگاه زنان در پیادهروی اربعین و نحوه بازنماییِ تجربههای زیارت توسط زنان میپردازد. این پژوهش با تمرکز بر مفهوم منسکگریزی و منسکسازی در معنای زیارت، میکوشد از منظرِ جامعهشناختی به پدیدهای بپردازد که از نظر روانی، اجتماعی و فرهنگی ظرفیت شکلدهی به هویت فردی و جمعی زائران را دارد. بهگزارش تیم آرشیو کامل، کتاب حاضر با رویکرد پدیدارشناختی به موضوع نگاه میکند و تلاش دارد روایتهایی چندگانه از زنان زائر ایرانی در مسیر پیادهروی اربعین را ارائه دهد. این کتاب با عنوان «جای پای زینب؛ پدیدارشناسی پیادهروی زنان ایرانی در اربعین» از نگاه پژوهشکده زنو خانواده نگاشته شده است و با بررسی ریزساختارهای زیارت، جنسیت و معناشناسی سفر زیارتی، سعی میکند نقشهای پژوهشی از تجربه زیارت ارائه دهد. به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، نویسنده اثر محمدتقی کرمیقهی، دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی، با چهار فصل کلیدی به موضوع مینگرد: فصل نخست کلیات؛ فصل دوم پیادهروی اربعین، گسست در زندگی روزمره زائران؛ فصل سوم اجتماع مذهبی زائران؛ و فصل چهارم آیین راهپیمایی اربعین در دوگانۀ منسکگریزی و منسکسازی. این چارچوب، امکان تحلیلِ تفاوتها و تشابههای تجربۀ زیارت از منظر جنسیت را فراهم میآورد. بهگزارش تیم آرشیو کامل، هدف کتاب نه تنها یادآوری عاشورا بلکه بررسی کارکردهای اجتماعی و فرهنگی این رویداد جهانی است.
در بررسی ادبیات دینی مربوط به زیارت، نویسنده بر اهمیت نگهداشتن یادِ واقعه عاشورا تأکید میکند و خاطرنشان میکند که زیارت در فرهنگ ایرانی و عربی مفهومی گسترده دارد: سفر به بقاع مقدس، اما در نقش فرآیندهای معنوی و رشد ایمانی نیز معنا میشود. در رابطه با پیادهروی اربعین، پژوهش به دو نکتهٔ اساسی اشاره میکند: نخست اینکه قبل از آغاز پیادهروی، زیارت مکانهای مقدس در میان ایرانیان به صورتِ پدیدهای نسبتاً فردی و با زمانِ نامشخص انجام میشده است و دوم اینکه زیارت در اربعین به عنوان یک پدیده جمعی با کارکردهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ظهور میکند و میتواند حوزههای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی را در سطوح ملی، منطقهای و جهانی تحت تأثیر قرار دهد. این کتاب همچنین به نحوهٔ ظهور رویداد جمعیِ اربعین از دل بحران بیمعنایی در جهان اشاره میکند و میگوید که این پدیده با بازنماییهایی نمادین از جنسیت و هویت زنان، در حال بازتعریف معناها و کارکردهای قدیمِ زیارت است.
یکی از نکات کلیدیِ پژوهش، تأکید بر تنوع تجربیات زائران است. نویسنده با پذیرش تکثر روایتها، امکان طرح روایتهای زنانه را در کنار روایتهای مردانه فراهم میکند تا به درکی چندسطحی از تجربه زیارت دست یابد. در این چارچوب، پدیدهٔ زیارت از منظرِ تفاوتهای اجتماعی و فرهنگی، از جمله مسألهٔ جنسیت، تشدید یا تعدیل میشود. پژوهش حاضر با استناد به مشاهدات میدانی نشان میدهد که حضور زنان در این آیین در سالهای اخیر افزایش یافته است و در عین حال کیفیتِ حضور آنان و بازنماییِ نقشِ زنان در این رویداد، به موضوع پژوهشهای جامعهشناختی تبدیل شده است. همچنین برخلاف نگاهِ نخستِ مردانهگرایانه به این میدان، پژوهشگر سعی دارد تا جایگاهِ زنان را در قالبِ بازیهای اجتماعی و میدانهای حضور زنانه بررسی کند و نشان دهد که چگونه روایتهای زنان زائر در کارگاهِ زیارتِ اربعین، به شکلگیریِ فهمِ معنای زیارت و ارتباطِ آن با حافظهٔ تاریخی جنگ کمک میکند.در سالهای آغازین این آیین، حضورِ مردان ایرانی گستردهتر بوده و زنان به دلایل امنیتی کمتر در این مراسم شرکت میکردند؛ اما به مرور با بهبودِ امنیت و گسترشٔ شرکتکنندگان، حضور زنان افزایش یافته و کیفیت حضور آنان نیز به شکل قابل توجهی تغییر کرده است. این تغییرات، از نظر پژوهش، نشاندهندهٔ تغییرِ میدانِ معناییِ زیارت است و گواهِ پویاییِ اجتماعیِ این پدیده بهویژه در سطح زنان است.
در ادامه، کتاب به صورتِ دقیق به دو منظرِ کیفیِ روایتِ زنانه و روایتِ مردانه میپردازد و توضیح میدهد که چگونه وجود جنسیتِ زنان در زیارت، تأثیرگذار و تمایزبخش است. پژوهشگران بر این باورند که روایتِ زنانِ زائر ایرانی از تجربهٔ زیارت اربعین در ابعاد مختلفی شکل میگیرد: از تجربهٔ جسمیِ مسافرت، تا مواجهه با موقعیتهای امنیتی و اجتماعی، و از تفسیرهای معنوی تا بازتابهای فرهنگی. این پژوهش بهویژه به بازنماییِ حافظهٔ تاریخیِ ایرانیان از جنگ هشتساله با عراق میپردازد و به بررسیِ خاطراتی که در ذهنِ جامعهٔ ایرانی نسبت بهِ تجاوزِ سربازان عراق به زنان ایرانی ایجاد شده، میپردازد. در این راستا، پژوهش تأکید دارد که حافظهٔ جنگ بهویژه در برخی بخشهای جامعه، همچنان بهصورتِ بازنماییهایِ فرهنگیِ زیارت گره خورده است و بازنماییهای جدیدِ زیارت میتواند به بازسازیِ این حافظه کمک کند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این جنبههای تاریخیِ جنگ و نقشِ زنان در بازنماییِ آن، در چارچوبِ منسکِ زیارت و تجربهٔ زیارتی بهدنبال معناهای تازهای میرود.
سیر پژوهش و ساختار کتاب
این اثر چهار فصل دارد: فصل نخست با عنوان کلیات آغاز میشود و به مفاهیمِ پایهایِ زیارت و منسکگریزی/منسکسازی میپردازد. فصل دوم بر پیادهروی اربعین و اثرِ آن بر گسستِ زندگیِ روزمرهٔ زائران تأکید میکند و روشن میکند که چگونه این آیین میتواند بینِ سنت و نوآوریِ فردی و جمعی پلی بزند. فصل سوم به اجتماعِ مذهبیِ زائران در پیادهروی اربعین مینگرد و چگونگیِ شکلگیریِ اجتماعِ مذهبی در بسترِ زیارت را بررسی میکند. فصل چهارم اما به جنبههای منسکگریزی و منسکسازی میپردازد و تحلیل میکند که چگونه آیینِ زیارت اربعین با تغییراتِ معنایی و نمادین مواجه میشود و چگونه این تغییرات میتواند فرایندِ فرهنگسازی را در سطح جهانی تحت تأثیر قرار دهد. در این چارچوب، پژوهش بهدنبال پاسخ به پرسشهایی است که دربارهٔ حضورِ زنان در این آیین مطرح میشود: آیا حضورِ زنان تنها از منظرِ کمّی است یا کیفی نیز معنیدار است؟ آیا روایتهای زنانِ زائر از تجربهٔ زیارت میتواند به درکِ بهتری از معنا و هدفِ زیارت منجر شود؟ پژوهشِ حاضر با دیدی دقیق و معقول، در پی پاسخ به این پرسشهاست و از منظرِ sociology of religion به تحلیلِ این پدیده میپردازد.
در بخشهای بعدی، نویسنده به بررسیِ تجربهٔ زیارت بهعنوان سفرِ جسمی و معنوی میپردازد. در این نگاه، زیارت مانندِ یک سفرِ زمانی است که از گذشته به حال منتقل میشود و به تجربهٔ فردیِ زیارت معنا میبخشد. همچنین نویسنده به این میپردازد که چگونه روایتهایِ افراد از محلهای زیارتی، با زبانِ فردیِ آنان گره میخورند و هر روایتِ شخصی به یک تصویرِ اجتماعیِ بزرگتر از زیارت تبدیل میشود. با پذیرشِ تفاوتِ تجربهٔ زیارت در میانِ افراد، این اثر میتواند روایتهای زنانه را همسو با روایتهای مردانه بهکار گیرد و به تحلیلِ پیچیدهتری از پدیدهٔ زیارت دست یابد.
در پایانِ این بخش، کتاب به بررسیِ کارکردهای اجتماعیِ زیارت در سطحِ ملی، منطقهای و جهانی میپردازد. همچنین به این نکته اشاره میکند که زیارتِ اربعین چگونه میتواند بخشی از فرایندِ شکلگیریِ هویتِ جمعیِ ایرانیان باشد و چگونه با بازنماییِ نمادینِ جنسیت، بافتِ فرهنگیِ جامعه را تغییر دهد. از نظر پژوهشگر، حضورِ کنشگرانِ زن و مرد در این پدیده، بهعنوان جزءهای کوچکِ سازندهٔ یک کلِ بزرگِ اجتماعی-دینی عمل میکند و با گذرِ زمان، پدیدهای نوظهور اما پُرَبار را شکل میدهد.
در ادامه، بهعنوانِ گشایشِ فهمیِ عملی، نویسنده به بررسیِ مبانیِ تجربهٔ زیارت از منظرِِ هر فرد میپردازد و میگوید که تجربهٔ زیارت، امری عینی در مکانِ زیارت است اما تجربهٔ آن، ذهنی و ساختهٔ درونِ فرد است. این نگاهِ چندلایه، امکانِ پژوهشِ گستردهای را دربارهٔ روایتهای زنانه و مردانه در زیارت فراهم میسازد. از منظرِ جنسیت، پژوهشهای میدانی نشان میدهد که زنانِ ایرانی در سالهای اخیر حضورِ پررنگتری در اربعین پیدا کردهاند و کیفیتِ حضور آنان، بهویژه در بازنماییِ نقشِ جنسیتی و کارکردهایِ اجتماعیِ زیارت، موضوعی پژوهشیِ دقیق است. در این میان، حضورِ زنان فقط از منظرِ کمّیِ فراگیر نیست، بلکه از نظرِ کیفیتِ حضور و نقشآفرینیِ آنان در میدانِ زیارت نیز اهمیت دارد.
این پژوهش از نگاهِ کلانِ اجتماعی، توضیح میدهد که چگونه پیادهروی اربعین بهعنوان یک پدیدهِٔ اجتماعیِ پیچیده، میتواند با استفاده از منسکهای دینی و حقوقی، به یک پدیدهٔ مهمِ فرهنگیِ جهانی تبدیل شود. همچنین با بررسیِ اثرِ این آیین بر بافتِ معناییِ زن و مرد، به سیاستهای فرهنگیِ کشورها و منطقه نیز اشاره میکند. در نهایت، پژوهش به این نتیجه میرسد که اربعین، نه تنها یک مناسکِ دینی، بلکه یک پدیدۀ اجتماعیِ نوظهور است که میتواند با بازنماییِ گوناگونِ روایتهای زنان، به شکلگیریِ معنایِ تازهای از زیارت در جهان کمک کند. بهگزارشِ خبرگزاریِ خبرآنلاین و اشاره به روایاتِ جمعآوریشده، این اثر بهعنوانِ منبعی پژوهشی برای دوستدارانِ زیارت و پژوهشگرانِ جامعهشناسی دین، قابلِ توجه است. به گزارش تیم آرشیو کامل، انتشارِ این کتاب گامی مهم در فهمِ پیچیدگیِ زیارت اربعین و نقشِ زنان در آن است.
تحلیل حقوقی-اجتماعی با رعایت قوانین جمهوری اسلامی ایران
در تحلیلِ این پژوهش از منظرِ حقوقی و اجرایی، یادآور میشود که بررسیِ پدیدههای دینیِ جمعی همچون اربعین باید با حفظِ چارچوبهای قانونیِ کشور و چارچوبهای فرهنگیِ ملی انجام شود. رویکردی که در این کتاب دنبال میشود، از منظرِ حفظِ شأنِ زن در فضاهای عمومی و دینی حمایت میکند و بهطورِ کلی، بازنماییهایِ فرهنگیِ مربوط به زیارت را در چهارچوبهای اخلاقیِ جامعه-ایرانی تحلیل میکند. از نظرِ اجرایی، ارتقای امنیتِ زنان در این مراسم و فراهمسازیِ فضای متناسب با حضورِ زنان، از جمله نکاتِ کلیدیِ سیاستگذاریِ فرهنگی است که میتواند به ارتقایِ مشارکتِ زنان در رویدادهای دینی منجر شود. با توجه به قوانینِ کشور و چارچوبهای امنیتیِ مصوب، حفظِ حریمِ خصوصیِ شرکتکنندگان، احترام به حریمهای شخصی و رعایتِ استانداردهایِ حقوقیِ مربوط به حضورِ زنان، باید در هر سطحی مورد توجه قرار گیرد. این تحلیل تأکید میکند که هرگونه بازنماییِ جمعیِ زنان در زیارت، باید با دقتِ حقوقی و اخلاقی انجام شود تا از بلندپروازیهایِ فرهنگیِ بدونِ ضابطه جلوگیری گردد. در نهایت، این پژوهش میتواند به تدوینِ راهکارهایِ اجراییِ بهینه برای حضورِ ایمن و پرمعناِ زنان در اربعین منجر شود، بدون آنکه به ارزشهایِ فرهنگیِ دینیِ کشور آسیب وارد شود.